Ουφ...τελείωσαν!

Ολοκληρώνονται και οι φετινές (2013) Πανελλήνιες εξετάσεις. Μαθητές και γονείς ανακουφισμένοι – με εξαίρεση βέβαια τους υποψήφιους του ΑΟΘ και των ειδικών μαθημάτων – αναμένουν πλέον τις βαθμολογίες. Στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή πολλοί συνάδελφοι και μη βρίσκουν την ευκαιρία να εκφράσουν τις απόψεις τους για το σύστημα των πανελληνίων. Συνήθως κατηγορούν το σύστημα, λιγοστοί το υποστηρίζουν, οι περισσότεροι σιωπούν.

Πρακτικά, όμως, δεν είναι τίποτε άλλο από ένα εργαλείο. Και, φυσικά, εξαρτάται από την οπτική γωνία του καθενός η άποψή του όχι μόνο για το συγκεκριμένο θέμα, αλλά για όλα τα θέματα (μεγάλο ζήτημα η οπτική γωνία).

Πιο συγκεκριμένα οι εξετάσεις αυτές θεωρούνται παιδαγωγικά άθλιες. Τα παιδιά εξαντλούνται σωματικά και ψυχολογικά εξαιτίας αυτού του αγχωτικού μαραθωνίου. Απ’ την άλλη να θυμηθούμε ότι το άγχος είναι κάτι φυσιολογικό στη ζωή μας, ότι αποτελεί στοιχείο όλων των ηλικιών και ότι μας βοηθάει να γινόμαστε καλύτεροι. Επίσης, και μόνο η χρήση του όρου «μαραθώνιος» καταδεικνύει την οπτική γωνία του γράφοντος. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ολόκληρη η ζωή μας είναι μαραθώνιος, ωστόσο ένας άλλος θα τη χαρακτήριζε με τις λέξεις αγάπη, ζωντάνια, δημιουργικότητα, οικογένεια κλπ. Πάντοτε οι εκπεφρασμένες απόψεις καταδεικνύουν την οπτική γωνία, αλλά έχουμε φτάσει στο σημείο που η μελέτη ταυτίζεται με πράξη που επισείει ποινή. Άλλωστε ποιος από τους μεγάλους φιλοσόφους, φιλολόγους, μαθηματικούς, φυσικούς κλπ. διάβασε, μελέτησε, ερεύνησε για να μάθει τον κόσμο σ’ αυτήν την ηλικία;

Άλλο ένα επιχείρημα αφορά την κρισιμότητα των Πανελληνίων. Σύμφωνα με αυτές τις απόψεις οι σπουδές ταυτίζονται με ένα επάγγελμα και το επάγγελμα, ένα δηλαδή επάγγελμα, θεωρείται ότι θα μας ακολουθεί μια ζωή. Τι δεν έχει, όμως, γραφεί για την ταχύτατη αλλαγή των δεδομένων, της τεχνολογίας και γενικότερα της ανάγκης για προσαρμογή; Ακόμα και στις εξετάσεις (βλ. Β1 πανελληνίων 2010) προπαγανδίστηκε το αντίθετο. Και επειδή αδυνατώ να προβλέψω το μέλλον, στις περισσότερες περιπτώσεις τα γενικά πτυχία είναι αυτά που προτείνονται. Μετά από αυτά καθένας ας πάρει το δρόμο του διαλέγοντας ειδικότητα, μεταπτυχιακό, εξ αποστάσεως εκπαιδευτικό πρόγραμμα κλπ. Όσον αφορά την ταύτιση της ζωής με ένα επάγγελμα αυτό ισχύει μόνο για τους καρεκλοκένταυρους που μας οδήγησαν σε αυτήν την κατάσταση. Αυτοί από τη μία με τους γνωστούς τρόπους της διαφθοράς και της διαπλοκής κατέχουν 2-3 θέσεις ο καθένας, ενώ από την άλλη έχουν το θράσος να υποστηρίζουν τη μελλοντική αναγκαιότητα επαγγελματικής προσαρμοστικότητας.

Τέλος, το σύστημα των Πανελληνίων σχετίζεται και με οικονομικά ζητήματα. Οι υποψήφιοι καλούνται να «καταναλώσουν» εκπαιδευτικά προγράμματα, ιδιαίτερα και φροντιστηριακά μαθήματα. Το κόστος θεωρείται και σε πολλές περιπτώσεις είναι δυσβάστακτο, ενώ παράλληλα κατηγορείται και το σχολείο για τις ελλείψεις του. Όμως τι δεν πωλείται στα πλαίσια της ελεύθερης οικονομίας; Γιατί εκπαιδευτικά προγράμματα – σ’ αυτά πάντα τα οικονομικά πλαίσια – δεν πρέπει να πωλούνται; Μήπως τα ιδιωτικά κολέγια και πανεπιστήμια στο εσωτερικό και εξωτερικό δεν προβάλλουν τα προγράμματά τους ως προϊόν; Σε κάθε περίπτωση ισχύει ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης.

Κλείνοντας, το ζήτημα της εισαγωγής στην ανώτερη εκπαίδευση είναι διαχρονικό. Όμως αν είναι κάτι που επιθυμούσαν να μας μάθουν οι παλαιότεροι (οικογένεια, καθηγητές όλων των βαθμίδων) ήταν η αγάπη για τα βιβλία. Πιο γενικά η αγάπη για το διάβασμα, η αγάπη, επομένως, για τον εαυτό μας και την αυτοβελτίωσή μας.

ΑΣΕΠ

ΤΕΛΟΣ ΣΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΣΕΠ ΛΟΓΩ ΚΡΙΣΗΣ

ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Αναδημοσίευση από alfavita.gr 23/11/2011 «Επιχείρηση» συναίνεσης θα τεθεί σε εφαρμογή από το υπουργείο Παιδείας και στο ζήτημα της αλλαγής του συστήματος εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Για το νέο έτος μετατίθεται η έναρξη του διαλόγου για την αλλαγή του συστήματος εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, το οποίο θα εφαρμοστεί για πρώτη φορά από το σχολικό έτος 2013-14. Σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα του υπουργείου Παιδείας, μέσα στο Δεκέμβριο θα κατατεθεί προς ψήφιση στη Βουλή το νομοσχέδιο για το νέο Τεχνολογικό Λύκειο και στη συνέχεια θα ανοίξει το μείζον θέμα της αλλαγής του εξεταστικού. «Πρέπει πρώτα να ασχοληθούμε με το περιεχόμενο του σχολείου και μετά με τις εξετάσεις. Νομοσχέδιο Το εξεταστικό σύστημα θα έρθει σε άλλο νομοσχέδιο» διευκρίνισε η υπουργός Παιδείας κ. Αννα Διαμαντοπούλου χθες, μετά το τέλος της συνεδρίασης της Διακομματικής Επιτροπής, όπου οριστικοποιήθηκαν οι αλλαγές στη δομή του Τεχνολογικού Λυκείου, με τη συμμετοχή εκπροσώπων από το ΠΑΣΟΚ, τη Ν.Δ., το ΛΑ.Ο.Σ., τη Δημοκρατικής Αριστεράς και τους Οικολόγους Πράσινους. Οπως πρόσθεσε η υπουργός «η Παιδεία αποτελεί εθνική προτεραιότητα και για κανέναν λόγο δεν πρέπει να «παγώσει»», τονίζοντας πως οι αποφάσεις θα δημιουργήσουν σταθερό πλαίσιο για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση για τα επόμενα δέκα χρόνια. «Επιχείρηση» συναίνεσης θα τεθεί σε εφαρμογή από το υπουργείο Παιδείας και στο ζήτημα της αλλαγής του συστήματος εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Οι βασικοί άξονες της πρότασης του υπουργείου Παιδείας, η οποία θα τεθεί σε διαβούλευση, προβλέπουν τη μείωση του αριθμού των πανελλαδικώς εξεταζόμενων μαθημάτων, καθώς και της εξεταστέας ύλης, αλλά και τη συμμετοχή των ΑΕΙ στην επιλογή των φοιτητών τους με τον καθορισμό των συντελεστών βαρύτητας των εξεταζόμενων μαθημάτων και τη θέσπιση «μίνιμουμ» βαθμού εισαγωγής. Οι πανελλαδικές εξετάσεις θα εξακολουθήσουν να γίνονται σε κεντρικό επίπεδο, ώστε να διασφαλισθεί το αδιάβλητο της διαδικασίας, ενώ τα θέματα θα προέρχονται από συγκεκριμένη Τράπεζα Θεμάτων

ΜΙΚΡΟ...ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ

Αναρτήθηκε την 15 Νοεμβρίου 2011, 08:16 από: Palmografos.com - Τα κόμπλεξ του 2,1% - Του Σταύρου Θεοδωράκη "Η Ελλάδα της κρίσης και της χρεωκοπίας θέλει λοιπόν 4 υπουργούς Αμύνης, 4 υπουργούς Οικονομικών, 4 υπουργούς Ανάπτυξης, 4 υπουργούς Υγείας, 3 υπουργούς εξωτερικών, 3 υπουργούς εσωτερικών, 3 υπουργούς παιδείας, 3 υπουργούς Περιβάλλοντος, 3 υπουργούς Γεωργίας, 3 υπουργούς Πολιτισμού, 3 υπουργούς Διοικητικής Μεταρρύθμισης κοκ. Θα μπορούσε να γίνει και ανέκδοτο. Σαν αυτά τα κρύα εφηβικά. Πόσοι Πόντιοι (ή πόσες ξανθιές) χρειάζονται για να καρφώσουν ένα καρφί; Πενήντα. Ένας κρατάει το καρφί και οι 49 σπρώχνουν τον τοίχο." Πώς να χωρέσει όμως σε ευέλικτο-μικρό κυβερνητικό σχήμα η προσπάθεια συνεργασίας 3 κομμάτων;

Περί εξετάσεων ο λόγος

Από καιρό συζητούσαμε οι εκπαιδευτικοί των φροντιστηρίων για την ημερομηνία έναρξης των Πανελληνίων. Φήμες ακούγονταν πολλές, που κάλυπταν σχεδόν όλο τον Μάιο. Ενισχύθηκαν από τις δηλώσεις των στελεχών του υπουργείου («μετά τις 16»), οι οποίες αυτοδιαψέστηκαν (12/5).
Βασικότερη συνέπεια είναι το γεγονός ότι το σχολικό έτος είναι πιο μικρό από ποτέ. Θεωρούσαμε πολύ μικρό το περσινό σχολικό έτος που ολοκληρώθηκε στις 12/5/2010. Το ακόμα μεγαλύτερο «ψαλίδισμα» συνεπάγεται τη μείωση του χρόνου διδασκαλίας και επαναλήψεων και ενίσχυση του άγχους και της ανασφάλειας των υποψηφίων. Εκτός τούτου το χρονοδιάγραμμα εξετάσεων είναι τόσο σφιχτό, που και οι πανελλήνιες θα ολοκληρωθούν σε 11 ημέρες για τους περισσότερους και οι εξετάσεις των ειδικών μαθημάτων τοποθετήθηκαν ασφυκτικά νωρίς (11/6). Πιθανολογώ ότι και τα αποτελέσματα θα ανακοινωθούν, επίσης, νωρίς και προβλέπω την κατάθεση των μηχανογραφικών το αργότερο την πρώτη εβδομάδα του Ιουλίου.
Φανερώνεται, δηλαδή, μία διάθεση περικοπής πόρων από παντού και αυτό δε θα το θεωρούσα αναγκαστικά αρνητικό, αν συνοδευόταν και από μία άλλη ιδεολογία. Για να γίνω πιο σαφής, γιατί δεν ανακοινώθηκε, όπως άλλωστε συνέβαινε κάθε χρονιά, ο αριθμός των εισακτέων; Είναι μυστικός; Ή μήπως το πολιτικό κόστος είναι μεγαλύτερο από το κοινωνικό; Μήπως προβλέπεται δραματική μείωση των εισακτέων και δεν είναι η καταλληλότερη ώρα για τέτοιου είδους ανακοινώσεις; Ή μήπως παλαιότερες κυβερνήσεις και των δύο μεγάλων κομμάτων δεν κόπτονταν ότι άνοιξαν τα πανεπιστήμια στο λαό, όταν και τότε τα πανεπιστημιακά και τεχνολογικά ιδρύματα ασφυκτιούσαν και, βέβαια, διαμαρτύρονταν για τον υπερδιπλάσιο αριθμό φοιτητών; Τώρα τι έγινε; Ο λαός μορφώθηκε;
Όσον αφορά τις αλλαγές στο λύκειο και το εξεταστικό δεν μπορώ να έχω ολοκληρωμένη γνώμη για κάτι που δεν έχει δημοσιευτεί στην εφημερίδα της κυβερνήσεως. Ωστόσο, προς τη θετική κατεύθυνση κινείται η αλλαγή που σχετίζεται με την ύλη. Άλλο να εξετάζεται κανείς σε θέματα και άλλο να έχει συγκεκριμένες σελίδες για αυτά. Δεκτό είναι, δηλαδή, το γεγονός ότι τα παιδιά θα ξεφύγουν από την αποστήθιση και αναγκαστικά αυτός που θα επιθυμεί να εισαχθεί στο πανεπιστήμιο θα πρέπει να ασχολείται πολυπρισματικά, από πολλές πηγές ενημέρωσης.
Ερωτηματικά όμως αφήνουν κάποιες ασάφειες. Συγκεκριμένα, εφόσον θα μετράει ο βαθμός της Β΄ Λυκείου, ποιοι θα αποφασίζουν γι’ αυτόν; Οι καθηγητές του σχολείου; Αν ισχύσει τελικά αυτό, θα έχουμε να κάνουμε με μία τεράστια διεύρυνση της επονομαζόμενης παραπαιδείας από τους σχολικούς καθηγητές. Την ονομάζω δε παραπαιδεία, γιατί αν μη τι άλλο τα φροντιστήρια ελέγχονται και φορολογούνται για τις υπηρεσίες που προσφέρουν. Φρονώ, επομένως, ότι, επειδή ακριβώς είναι ανεξέλεγκτοι, πρέπει αφενός να τους δοθεί το δικαίωμα άσκησης και ελεύθερου επαγγέλματος και, βέβαια, φορολόγησής του και, αφετέρου, να τους αφαιρεθεί το δικαίωμα βαθμολόγησης εργασιών που σχετίζονται με υποψήφιους (ουσιαστικά από τη β΄ λυκείου) με τους οποίους έρχονται σε καθημερινή επαφή. Διότι σε αυτήν την περίπτωση ένα μέρος της διαφάνειας των εξετάσεων χάνεται.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και η επιλογή τμήματος μετά το πρώτο πανεπιστημιακό έτος. Ποιος διασφαλίζει το αδιάβλητο της διαδικασίας και με ποια ακριβώς κριτήρια; Είναι δύο βασικά ερωτήματα στα οποία «θα» δοθεί απάντηση.
Κλείνοντας, θέλω να σημειώσω και τούτο. Ποτέ η παιδεία, η εκπαίδευση ή όπως αλλιώς ονομάζεται δε χρησιμοποιήθηκε για ανθρωπιστικούς σκοπούς, ήτοι την παραγωγή πολιτών με ανθρωπιστική καλλιέργεια, με δημοκρατική συνείδηση, με κριτική σκέψη κλπ. Αυτά εξυπηρετούν τους λαϊκιστικούς σκοπούς της εκάστοτε εξουσίας. Σκοποί της είναι ουσιαστικά η παραγωγή στελεχών και η διατήρηση της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Τίποτε άλλο! Γι’ αυτό εναπόκειται στη διάθεση του νέου αν τελικά μέσα από αυτή τη διαδικασία «εργαλειοποίησής» του θα γίνει και Άνθρωπος.

ΞΑΝΘΗ, ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (1922-1930)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Υπουργεία
• Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας (Γενική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος), Πληθυσμός της Ελλάδος (κατά την απογραφήν της 15-16 Μαΐου 1928), Αθήναι, Εθνικό Τυπογραφείο, 1935.
• Υπουργείο Εξωτερικών, Σύμβασις περί ανταλλαγής των ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών (υπογραφείσα εν Λωζάννη τη 30 Ιανουαρίου), Αθήνα, 1923
• Υπουργείο Υγιεινής, Προνοίας και Αντιλήψεως (τμήμα στατιστικής), Απογραφή (ενεργηθείσα κατ’ Απρίλιον 1923) Προσφύγων, Αθήναι, Εθνικό Τυπογραφείο, 1923.

Εφημερίδες
• Αθήναι (1922, 1923, 1924)
• Βραδυνή (1922, 1923)
• Ελεύθερον Βήμα (1922, 1923, 1924)
• Μακεδονία (1922, 1923, 1924)

Περιοδικές εκδόσεις
• Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τμ. 8 και 9
• Ελληνική Ιατρική (1933)
• Ετήσιον προσφυγικόν ημερολόγιον (1926)
• Θρακικά Χρονικά, τχ. 31, 34, 38, 39, 42 και 46.
• Θρακική Επετηρίδα, τχ. 5
• Θρακική Ηχώ, 1992
• Θρακική Στοά, 1932
• Ιστορικά, Ελευθεροτυπία, 11/5/2000
• Πανελλήνιο και Μικρασιατικό Ημερολόγιον (1926)

Πηγές άμεσες
1) Eddy Ch. B., Greece and the Greek refugees, London, George Allen & Unwin Ltd, 1931.
2) Report of professors of the university of Athens and Salonica, Bulgarian Attrocities in Greek Macedonia and Thrace, Αθήνα [χ.ο.], 1945
3) Αλτσιτζόγλου Φ., Οι γιακάδες και ο κάμπος της Ξάνθης, Αθήνα, [χ.ο.], 1941.
4) Γενική Διεύθυνσις Θράκης, Επίσημος Έκθεσις – Απολογισμός 1931, Κομοτηνή, Θρακική Στοά, Λεύκωμα Μακεδονίας – Θράκης, (εδκ.) Δρακόπουλος, 1932.
5) Δήμησσας Κ.Α., Επιδημιολογία της ελονοσίας εν Μακεδονία και Θράκη, Θεσσαλονίκη, Ελληνική Ιατρική, 1933.
6) Δοξιάδης Α., Οι εκ Βουλγαρίας πρόσφυγες, Αθήναι, Ετήσιον προσφυγικόν ημερολόγιον, (εκδ.) Λαμπρόπουλος, τμ. 1, 1926.
7) Καργιώτης Κ. Α. (επιμ.), Διατάξεις αφορώσαι την πρόνοιαν και αστικήν εγκατάστασιν των προσφύγων, Αθήνα, Υπουργείο Υγιεινής, Προνοίας και Αντιλήψεως, 1926.
8) Κόκκινος Δ., Η αστική εγκατάστασις, Αθήνα, Πανελλήνιο και Μικρασιατικό Ημερολόγιον, τ. 1, 1926.
9) Κυριακίδης Στ.Π., Η Δυτική Θράκη και οι Βούλγαροι, Αθήναι, Σύλλογος προς διάδοσιν των ωφελίμων βιβλίων, 1919.
10) Κωνσταντινίδης Γ., Έκκλησις των κατοίκων Θράκης προς πάντας τους πεπολιτισμένους λαούς της Γης, Αθήνα, ανάτυπο από το Β΄ τόμο της έκδοσης της Εταιρείας Θρακικών Μελετών, 1979.
11) Μιχαλακόπουλος Α., Μικταί Σελίδες, Αθήνα, [χ.ο.], 1967.
12) Πάλλης Α.Α., Η ανταλλαγή των πληθυσμών (από άποψη νομική και ιστορική και η σημασία της για τη διεθνή θέση της Ελλάδος), Αθήνα, εκδ. Βάρτσου, 1933,
13) Πάλλης Α.Α., Στατιστική μελέτη περί των φυγλετικών μεταναστεύσεων Μακεδονίας και Θράκης κατά την περίοδο 1912-1924, [χ.ο], 1925
14) Παπαευγενίου Α., Βόρειος Ελλάς. Μειονότητες από στατιστικής εν σχέσει με τον πληθυσμόν και την εκπαίδευσιν, Θεσσαλονίκη, [χ.ο], 1946.
15) Χρυσοχόος Α.Ι., Η κατοχή εν Μακεδονία. Οι Βούλγαροι εν Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, Θεσσαλονίκη, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1951
16) Ψάλτης Στ., Η Θράκη και η δύναμις του εν αυτή ελληνικού στοιχείου. Α΄. Στατιστικαί περί του Ελληνικού πληθυσμού πληροφορίαι, Αθήνα, Σύλλογος προς διάδοσιν ωφέλιμων βιβλίων, 1919.


Πηγές έμμεσες

1) Βερέμης Θ., Οι επεμβάσεις του στρατού στην ελληνική πολιτική (1916-1936), Αθήνα, Εξάντας, 1977.
2) Ι Έξοδος, Μαρτυρίες από τις επαρχίες των δυτικών παραλίων της Μικρασίας, Αθήνα, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τμ. Α΄, 1980.
3) Ι Έξοδος. Μαρτυρίες από τις επαρχίες της Κεντρικής και Νότιας Μικρασίας, Αθήνα, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τμ. Β΄, 1982.
4) Γεωργαντζής Π.Α., Προξενικά αρχεία Θράκης, Ξάνθη, Στέγη Γραμμάτων και Καλών Τεχνών Δήμου Ξάνθης, τ. Α΄, 1998.
5) Γκιζέλη Β. Γ., Η κοινωνική ένταξη των αστών προσφύγων στην πόλη, Αθήνα, Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τμ. 9, 1992.
6) Λιάκος Α., Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, Αθήνα, Ίδρυμα έρευνας και παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, 1993.
7) Σβολόπουλος Κ., Η ελληνική εξωτερική πολιτική (1900-1945), Αθήνα, Εστία, 1992.

ΞΑΝΘΗ, ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ (1922-1930)

Ψυχαγωγία

Τέλος, όσον αφορά σε θέματα ψυχαγωγίας, η Ξάνθη και η περιοχή της μάλλον ήταν φτωχή. Η Ξάνθη μέχρι το 1932 διέθετε τέσσερις κινηματογράφους που λειτουργούσαν κατά χρονικά διαστήματα, πολλά κέντρα εκ των οποίων τα περισσότερα ήταν και χαρτοπαικτικά, χοροδιδασκαλεία και την Εμπορική Λέσχη.
Η κατάσταση ήταν αρκετά διαφορετική στην ύπαιθρο. Κέντρα ψυχαγωγίας – εκτός των καφενείων – δεν υπήρχαν πουθενά περιορίζοντας την κοινωνική ζωή, τη διασκέδαση και τις ψυχαγωγικές δραστηριότητες μόνο στους άνδρες. Οι ελάχιστες περιπτώσεις ψυχαγωγίας των γυναικών περιορίζονταν στις περιπτώσεις γάμων και βαφτίσεων, στις διάφορες εμποροπανηγύρεις και στην ακόμη πιο σπάνια μετακίνησή τους προς την Ξάνθη.
Γενικότερα ακόμη κι αν μπορούσε να υποστηριχθεί ότι υπήρχε τρόπος διασκέδασης και ψυχαγωγίας αυτός περιοριζόταν στην οργάνωση ερασιτεχνικών θεατρικών παραστάσεων και χοροεσπερίδων για τους ανώτερους οικονομικά κατοίκους της υπαίθρου. Άλλωστε και οι ημέρες αργίας για τους περισσότερους δημιουργούνταν εξαιτίας εξωτερικών παραγόντων, όπως η κακοκαιρία και οι αρρώστιες.
Συχνά όμως οι περιστάσεις της εποχής έδιναν τα ερεθίσματα για τη διοργάνωση θεατρικών ή μουσικών παραστάσεων. Η παρακάτω ανταπόκριση στην εφημερίδα «Μακεδονία» αποδεικνύει του λόγου το αληθές, διότι οι πρόσφυγες, η εγκατάσταση των οποίων ήταν και το μεγαλύτερο πρόβλημα της περιόδου, αποτέλεσαν την αφορμή για να δοθεί μουσική παράσταση, την οποία παρακολούθησαν όλοι οι τοπικοί άρχοντες.
Τα έξοδα της εν λόγω παράστασης δε φαίνεται ότι ήταν μεγάλα, καθώς οι οργανοπαίχτες επιλέχθηκαν από το μουσικό τμήμα του Εθνικού Ορφανοτροφείου, ενώ άγνωστο παραμένει αν ο χώρος – ο κινηματογράφος «Πάνθεον» – στον οποίο δόθηκε η συναυλία, είχε παραχωρηθεί αφιλοκερδώς ή επί μισθώσει:

Εν τη ευρυτάτη αιθούση του κινηματουγράφου «Πάνθεον» εδόθη χθες το εσπέρας, υπό της ορχήστρας του Εθνικού Ορφανοτροφείου Ξάνθης, συναυλία εκτελεσθείσα επιτυχώς από της αρχής μέχρι του τέλους.
Το πρόγραμμα εξόχως γοητευτικόν, αρμονικόν και ποικίλλον κατόρθωσε, χάριν εις την καλλιτεχνικήν διεύθυνσιν του κ. Λ. Ειρηνοπούλου και την ρυθμικήν και θαυμαστήν εκτέλεσιν υπό των μικρών φιλοτίμων ορφανών να συναρπάση το ακροατήριον, να σαγηνεύση αυτό, να το συγκινήση κυριολεκτικώς. Η ορχήστρα αποτελουμένη εξ εγχόρδων οργάνων επέδειξεν ευστροφία απαράμιλλον και ευκινησίαν έκτακτον, κατά την εκτέλεσιν δε του παθητικού «Sans Couer» του Chopin η μουσική συγκίνησις απάντων έφθασε εις το κατακόρυφον, ο μουσικός ενθουσιασμός των παρόντων επλήρωσε την ψυχήν αυτών, τόσον ώστε εις το τέλος εξέσπασε εις άπειρα, επιδοκιμαστικά ευχαριστήρια χειροκροτήματα.
Με πολλήν επίσης τέχνην καλλιτεχνικήν χάριν ηρμηνεύθη μια γλυκειά και χρωματισμένη Fantasie από το μελόδραμα “Rigoletto” σκορπίσασα δρόσον και ανθηρότητα.
Η δε εκτέλεσις υπό μανδόλας συνοδεία τεσσάρων κιθάρων της νοσταλγικής ρομάντζας του Leonardou “Loin de la Patrie” ήτο εξαισία.
Εν συμπεράσματι η επιτυχία της συναυλίας υπήρξε πρωτοφανής και διότι τα εκτελεσθέντα μουσικά τεμάχια απετέλεσαν ένα σύνολον γλυκύ δια την ακουστικήν ευαισθησίαν και την ανθρωπίνην φαντασίαν και διότι τα εικοσιπέντε ορφανά έπαιξαν με καταπληκτικήν τέχνην αποδείξαντα ότι έχουν χωνεύση καλώς την ουσία και το ρυθμόν της μουσικής.
Ο κ. Λ. Ειρηνόπουλος, καθηγητής της Μουσικής Σχολής του Εθνικού Ορφανοτροφείου διηύθυνε το ακτινοβολούν, και κάλλον και πολύχρωμον πρόγραμμα με μίαν κυβέρνησιν αξιοθαύμαστον.
Την έξοχον ταύτην συναυλίαν την οποίαν ετίμησαν δια της παρουσίας αυτών ο κ. Γενικός Διοικητής Θράκης και ο κ. Μέραρχος ήλθε να στεφανώση ένας εθνικός χορός χορευθείς υπό φουστανελλοφόρων ορφανοπαίδων όστις με την αφελή και ευκίνητον ηγεσίαν ενός μικρού λοχίου εκτάκτου ρυθμού και της παιδικής χάριτος των χορευόντων εδονείτο εκ θεμελίων επί εν τέταρτον της ώρας.

Στην ίδια ανταπόκριση καταγράφεται και το ενδιαφέρον του Γενικού Διοικητής της Θράκης, Σ. Δάσιου, για το Μουσικογυμναστικό σύλλογο "Ορφεύς", ο οποίος ήταν το αρχαιότερο σωματείο φυσικής αγωγής στη Θράκη. Τέλος καταδεικνύεται η κρατική αδυναμία της εποχής να οργανώσει μέσα σ’ αυτόν τον κυκεώνα των προβλημάτων, που είχε ν’ αντιμετωπίσει, τα αθλητικά δρώμενα της χώρας :

Επωφελούμενος της ενταύθα αφίξεώς του ο κ. Σ. Δάσιος Γεν. Διοικητής Θράκης επεσκέφθη χθες το ωραίον μικρόν και εξοχικόν γυμναστήριον του Μουσικογυμναστικού συλλόγου «Ορφεύς» και επληροφορήθη τα του αθλητισμού Ξάνθης, βεβαιώσας τους παρόντας αθλητάς περί της ατομικής αυτού υποστηρίξεως δια παν το αθηλητικόν. Ούτω τη υποδείξει και προσωπική ενεργεία αυτού απεφασίσθη η εύρυνσις του Γυμναστηρίου, το οποίον εξωραϊζόμενον και καλλωπιζόμενον θέλει καταστή το πρότυπον των εν Ελλάδι γυμναστηρίων.
Εν συνδυασμώ του ως άνω γεγονότος με τας επικειμένας εκλογάς του ενταύθα Μουσικογυμναστικού συλλόγου…προβλέπεται μεγάλη και εντατική αθλητική κίνησις δια το προσεχές θέρος, μέλλουσα να συγκεντρώση την αθλητικήν νεολαίαν Θράκης και Μακεδονίας εις μίαν ευγενή και απαραίτητον αναμέτρησιν των αθλητικών δυνάμεων των διαφόρων πόλεων.

Το καλοκαίρι του 1923 ίσως ήταν η πρώτη κρατική προσπάθεια διοργάνωσης αθλητικών αγώνων στην περιοχή της Θράκης. Έτσι έλαβαν χώρα στην πόλη της Κομοτηνής οι Πανθρακικοί αγώνες, στους οποίους συμμετείχαν βέβαια και άλλα σωματεία από τη βόρεια Ελλάδα :

Κομοτηνή 20.- …Εκ των αθλητικών οργανώσεων και συλλόγων…δεύτερος [1ος ήταν ο «Ηρακλής» Θες/νίκης] ήλθεν ο μουσικός-γυμναστικός Σύλλογος Ξάνθης Ορφεύς κερδίσας 4 πρώτας, 6 δευτέρας και 10 τρίτας, ήτοι πόντοις 38. Εις τας 2 πρώτας ομάδας εδόθησαν ιδιαίτερα έπαθλα…

Οι επιτυχίες του συλλόγου έδωσαν την αφορμή μερικά χαρακτηριστικά για τη σχέση του αθλητισμού με την τοπική κοινωνία της Ξάνθης. Καταρχάς οι τοπικοί άρχοντες – ο δήμαρχος, το δημοτικό συμβούλιο και οικονομικοί παράγοντες – προσπάθησαν να προσεταιριστούν τις επιτυχίες των αθλητών είτε μέσω των λόγων τους που πολλάκις έβγαλαν τη συγκεκριμένη μέρα είτε μέσω των δωρεών που υποσχέθηκαν ότι θα κάνουν. Από την άλλη πλευρά ο αθλητισμός σε τοπικό επίπεδο ίσως ήταν ένα από τα λίγα στοιχεία γύρω από το οποίο μπορούσε να συσπειρωθεί και να νιώσει το αίσθημα του «ανήκειν» ολόκληρη η τοπική κοινωνία ανεξάρτητα από τα πολιτικά φρονήματα, από την κοινωνική θέση και τέλος ανεξάρτητα από το γεγονός αν ήταν κάποιος πρόσφυγας ή γηγενής κάτοικος.

ΞΑΝΘΗ, ΕΚΚΛΗΣΙΑ (1922-1930)

Εκκλησία

Η εκκλησία κατά την ταραγμένη περίοδο πριν και μετά την ήττα στο μικρασιατικό μέτωπο φαίνεται ότι διαδραμάτιζε ένα πολύ σημαντικό ρόλο στην τοπική κοινωνία της Ξάνθης. Παραπάνω έγινε αναφορά στην ανάληψη της κρατικής ευθύνης για την εκπαίδευση μέχρι το 1926 από την Εκκλησία. Η επιρροή που ασκούσε δεν άφηνε ανεπηρέαστο τον τοπικό πληθυσμό και κάθε γεγονός που σχετιζόταν με εκκλησιαστικά ζητήματα συχνά απασχολούσε την πλειοψηφία των κατοίκων. Ένα απ’ αυτά ήταν φυσικά και ο θάνατος του μητροπολίτη Άνθιμου – τον Σεπτέμβριο του 1922 – για τον οποίο η Εφοροδημογεροντία είχε αποστείλει στις εφημερίδες της εποχής την παρακάτω επιστολή:

Η Εφοροδημογεροντία συνελθούσαν επί τω θανάτω του Μητροπολίτου μας εξέδωκε το εξής ψήφισμα:
Σήμερον την 3ην του μηνός Σεπτεμβρίου του 1922 και ώρα 3 μ.μ. επί τω θλιβερώ αγγέλματι του θανάτου της Α. Σεβασμιότητος του Μητροπολίτου Ξάνθης και Καβάλλας κ. Ανθίμου, συνελθούσα εις έκτακτον συνεδρίαν εν τη Ιερά Μητροπόλει και υπό την προεδρίαν του αρχιερατικού επιτρόπου, η Εφοροδημογεροντία της Ξάνθης
ΨΗΦΙΖΕΙ:
1. Η κηδεία αυτού να γίνη κοινοτική δαπάνη,
2. Οι κώδωνες όλων των Εκκλησιών και των Ιερών Μονών να κρούωσι πενθίμως μέχρι της ώρας της κηδείας,
3. Να παρακολουθήση την κηδείαν αυτού εν σώματι η Εφοροδημογεροντία μέχρι του Νεκροταφείου και
4. Να εκφωνήση τον επικήδειον εκ μέρους της Κοινότητος ο Πανοσιολογιώτατος Πρωτοσύγγελος κ. Γερμανός.

Κατόπιν εξελέγη Μητροπολίτης Ξάνθης ο Πολύκαρπος Ψωμιάδης, που ανέπτυξε δραστηριότητα ως Πρόεδρος του Σωματείου Κυριών της Μάνας του Στρατιώτου αλλά και των δύο Εθνικών Ορφανοτροφείων, ένα αρρένων και ένα θηλέων.
Ο σύλλογος «Μάνα του Στρατιώτου» λειτουργούσε υπό την εποπτεία του μητροπολίτη, ωστόσο δε φαίνεται να ήταν αυτός που οδήγησε στην ίδρυσή του. Επρόκειτο βέβαια για έναν φιλανθρωπικό σύλλογο, που είχε ως σκοπό την προσφορά κάθε είδους βοήθειας προς τα στρατιωτικά νοσοκομεία της εποχής των οποίων ο αριθμός – όπως παραπάνω αναφέρθηκε – είχε υπέρμετρα αυξηθεί καταλαμβάνοντας μάλιστα και όλα τα σχολικά κτίρια. Τέλος στο σύλλογο με την παρότρυνση του μητροπολίτη έσπευσαν να εγγραφούν όλα τα θηλυκά μέλη των εύπορων οικογενειών συμμετέχοντας σε φιλανθρωπικές δραστηριότητες :

Ξάνθη 3. – Ιδρύθη εσχάτως και λειτουργεί άριστα, χάρις εις την ακούραστον πρωτοβουλίαν της εντεύθεν διελθούσης Μάννας του Στρατιώτου, Σωματείον εκ Κυριών και Δεσποινίδων υπό την επωνυμίαν «Σύνδεσμος Μάννας Στρατιώτου».
Η αξιοθαύμαστος Μάννα του Στρατιώτου, η κ. Άννα Παπαδοπούλου…διένειμε εις τον στρατόν φανέλλας και λοιπά είδη ιματισμού, επεσκέφθη και παρεμύθησε τους ασθενείς στρατιώτας, διοργάνωσε έρανον υπέρ της φανέλλας του στρατιώτου και τέλος έθεσε τας βάσεις του «Συνδέσμου Μάννας του Στρατιώτου».
Ο σκοπός του πατριωτικού τούτου συνδέσμου είναι, η δια της προσωπικής συνδρομής και μερίμνης των μελών αυτού ανακούφησις και παρηγορία ηθικώς τε και υλικώς των εν τοις στρατιωτικοίς νοσοκομείοις της πόλεως Ξάνθης νοσηλευομένων ασθενών στρατιωτών.
Αι δέσποιναι και δεσποινίδες της πόλεώς μας είναι αξιέπαινοι, διότι και έσπευσαν μετ’ αγαστής προθυμίας να εγγραφούν άπασαι εις τον ως άνω Σύνδεσμον και διότι συναισθανόμεναι το ιερόν της υψηλής αυτών αποστολής, επεδόθησαν μετά μεγάλου ζήλου εις το επίμοχθον και πατριωτικώτατον τούτο έργον.

Άλλη μία δραστηριότητα των μητροπολιτών ήταν η επίβλεψη της λειτουργίας των ορφανοτροφείων. Συγκεκριμένα το Εθνικό Οικοτροφείο Αρρένων στεγαζόταν στο Μοναστήρι των Ταξιαρχών και το Εθνικόν Οικοτροφείον Θηλέων σε ιδιόκτητο κτίριο επί της οδού Χρύσσας. Τα Ορφανοτροφεία διοικούνταν από Εφορείες, των οποίων πρόεδρος ήταν ο Μητροπολίτης, ωστόσο συντηρούνταν και από το Υπουργείο Προνοίας, από το Δήμο και τις Κοινοτήτες. Υπό την προεδρεία του Μητροπολίτη Πολύκαρπου ιδρύθηκαν εργαστήρια στα οποία γινόταν η διδασκαλία της ραπτικής, της πλεκτιπής, της κεντητικής, της πιλοποιΐας, της χαρτοτεχνίας, κ.λ.π. :

Προς τον σκοπόν δε τούτον ηγόρασε διαφόρους μηχανάς, ων το αντίτιμον κατέβαλεν εκ χρημάτων κομισθέντων υπ’ αυτού εκ Νέας Υόρκης της Αμερικής και εκ του ιδίου ταμείου. Ήδη δε στρέψας την προσοχήν αυτού και επί των αναγκών του Ορφανοτροφείου Αρρένων, εγκατέστησε και εν αυτώ ηλεκτροφωτισμόν δωρεάν, έφερε εν αυτώ τω ιδρύματι θαυμάσιον πόσιμον ύδωρ, ίδρυσε λουτρώνα προς τακτικόν καθαρισμόν των ορφανών και συνέδεσε το ίδρυμα μετά της πόλεως δια τηλεφωνικής γραμμής και πάντα ταύτα χωρίς να θίγεται ο ετήσιος προϋπολογισμός του ιδρύματος.
Κατά τον μήνα Ιούνιον 1931 μερίμνη του ιδρύθη ξυλουργείον του Ορφανοτροφείου Αρρένων, εγκατασταθέν εντός της πόλεως, εις το οποίον ετοποθετήθησαν πέντε τρόφιμοι, οίτινες μέχρι σήμερον εσημείωσαν αρκετήν πρόοδον ώστε να επιτρέψωσι εις τον διευθύνοντα το ξυλουργείον άριστον τεχνίτην ν’ απολύση τον επίσης άριστα κατηρτισμένον υπάλληλόν του, διότι δύνανται πλέον οι τρόφιμοι του Ορφανοτροφείου ν’ αναπληρώσωσι τούτον. Ουκ ολίγον συνέτεινεν εις τον ως άνω τέλειον τεχνικόν καταρτισμόν και η συχνή και μετά πρωτοφανούς αφοσιώσεως και ζήλου ενθάρρυνσις τούτων εκ μέρους του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου, όστις δεν ηρκέσθη μόνον εις τούτο δια να εξυπηρετήση τα ορφανά, αλλά ετοποθέτησε:
1. Εις το εργοστάσιον του ηλεκτροφωτισμού του Δήμου Ξάνθης ετέρους εξ τροφίμους παρά των οποίων η αρμοδία υπηρεσία μένει πλήρως ικανοποιημένη εκ της επιδόσεώς των.
2. Έτερον τρόφιμον ετοποθέτησε παρ’ ιδιωτικώ τυπογραφείω.
3. Ομοίως έτερον παρ’ ιδιωτικώ σιδηρουργικώ μηχανουργείω.
4. Ένα παρά διακεκριμένω εμποροράφτη της πόλεως Ξάνθης προς τελειοποίησίν του εις την τέχνην της ραπτική.
5. Ωσαύτως ένα παρά διακεκριμένω υποδηματοποιώ προς τελειοποίησίν του εις την τέχνην του υποδηματοποιού, ήν εξέμαθεν εν τω εργαστηρίω του ιδρύματος και
6. Δύο τρόφιμοι του ιδρύματος εργάζονται εις το αρτοποιείο του Ορφανοτροφείου θηλέων, ιδρυθέν και τούτο τη μερίμνη του Σεβασμιωτάτου Προέδρου, όπου παρασκευάζεται ο τίμιος άρτος των ορφανών αγνός και οικονομικώτερος.

Παρ’ όλ’ αυτά κάποιες παρατυπίες στη λειτουργία των ορφανοτροφείων φαίνεται ότι υπήρχαν και οδήγησαν στην αποστολή της παρακάτω επιστολής στην εφημερίδα «Μακεδονία». Στην επιστολή γίνεται σαφώς μια προσπάθεια ανόρθωσης του κύρους των ορφανοτροφείων και δικαιολόγησης της κατά το συγκεκριμένο τρόπο λειτουργίας τους. Δεν είναι απίθανο ότι η επιστολή είχε ως σκοπό να απαντήσει σε καταγγελίες που έγιναν στο Γενικό Διοικητή Θράκης, Σ. Δάσιο, άνθρωποι του οποίου έσπευσαν να υπενθυμίσουν τις ενέργειές του και τη μέριμνα την οποία έδειχνε για τα συγκεκριμένα ορφανοτροφεία :

Ξάνθη.- Θα ήρκει μόνον οιοσδήποτε να κάμη ένα μικρόν πρωινόν περίπατον μέχρι της Μονής του αγ. Ταξιάρχου, ένθα το Εθνικόν Ορφανοτροφείον Αρρένων της πόλεως, δια να αντιληφθή και πεισθή πόσον καλώς διαιτώνται και οποίαν λαμβάνουσι διάπλασιν πνευματικήν και σωματικήν υπερτρακόσιοι νεανίαι, ναυάγια της τύχης και της Μικρασιατικής τραγωδίας, χάρις εις μητρικήν στοργήν, μεθ’ ής ένα έκαστον τούτων περιβάλλει η Διευθύντρια του ανωτέρω Ορφανοτροφείου κ. Τερψιχόρη Ψάλτου, πεπροικισμένης δια της απαραμίλλου πείρας όπως μορφώση και παρουσιάση εν τη κοινωνία χαρακτήρας τελείους, χωρίς τούτο να συμβάλη έτι ολιγώτερον δια της αγαθής μερίμνης του και άπαν το προσωπικόν του ιδρύματος.
Αμφότερα τα Ορφανοτροφεία το τε αρρένων και θηλέων, έτυχον και τυγχάνουσι τοιαύτης παρά τε της κοινωνίας και του δήμου της Ξάνθης υποστηρίξεως ώστε να υπόσχωνται μεγαλυτέραν επιτυχίαν του προγράμματός των.
Άριστα όντως προώδευσαν τα εν αυτοίς κατηρτισμένα τεχνικά τμήματα, ιδία δε το της μουσικής, ούτινος τα ευχάριστα αποτελέσματα ανεφάνησαν εις την προ πολλού και υπό την προστασίαν του Γεν. Διοικητού Θράκης κ. Δασίου δοθείσαν συναυλίαν, συγκεντρώσασαν τον εκλεκτότερον της πόλεώς μας κόσμον.
Ο Γεν Διοικητής, όστις τόσον πατρικόν ενδιαφέρον έδειξεν υπέρ των Ορφανοτροφείων της πόλεως τούτης, παρά τας πολλαπλάς και ποικίλλους ασχολίας του, βεβαίως και θέλη μελετήση σπουδαιότατα τα αυτών ζητήματα επί τη βάσει των υποβληθεισών αυτώ παρά των αρμοδίων, ως επληροφορήθημεν σχετικών αιτήσεων.
Γ.Ζ.

Επιπλέον, οι σχέσεις της Εκκλησίας με το κράτος και τις έκτακτες ανάγκες του, που προέκυψαν από την εισροή των προσφύγων, δεν ήταν πάντοτε αρμονικές. Κατά τη συνεδρίαση της Εφοροδημογεροντίας, στις 8 Δεκεμβρίου 1924 υπήρξαν διαμαρτυρίες για την κατάληψη από το Εποικιστικό Γραφείο και τη διανομή στους πρόσφυγες στα Κιμμέρια, στο Χόροσλου και στο Κιρέτσιλερ, αγρών της Κοινότητας και η ενέργεια αυτή χαρακτηρίστηκε άδικη γιατί πλέον η Κοινότητα δεν μπορούσε να τους εκμεταλλευτεί. Τα κτήματα αυτά έδιναν σημαντικά κέρδη στην Εκκλησία, με τα οποία θεράπευε τις διάφορες ελλείψεις και τις ανάγκες των Εκπαιδευτηρίων της Ξάνθης. Αποφασίστηκε μάλιστα να επαναληφθεί η συνεδρίαση και να κληθούν τα μέλη των Σωματείων και των Προσφυγικών συλλόγων για την από κοινού αντιμετώπιση του θέματος.
Έτσι στην κοινή σύσκεψη της Εφοροδημογεροντίας, των Προέδρων και των μελών των διαφόρων Σωματείων της Ξάνθης και των Προέδρων των τριών Προσφυγικών Συλλόγων της Ξάνθης, καθώς και των ενοικιαστών των Κοινοτικών αγρών, στις 9 Δεκεμβρίου 1924 συγκροτήθηκε επιτροπή από εκπροσώπους όλων όσων συμμετείχαν, για να διαχειριστεί το θέμα και ζητήθηκε από τους ενοικιαστές να εγκαταλείψουν τα κτήματα (850 περίπου στρέμματα) με ψήφισμα προς τον Πρόεδρο της Κυβέρνησης, Υπουργό Γεωργίας και τους πληρεξουσίους νομού Ροδόπης.
Τελικά στις 10 Φεβρουαρίου 1925 σε επόμενη συνεδρίαση της Εφοροδημογεροντίας, ο μητροπολίτης ανακοίνωσε τις ενέργειες του στην Αθήνα, που είχαν ως αποτέλεσμα να δοθεί εντολή στο Διευθυντή Εποικιστικής Υπηρεσίας Θράκης να συνεργαστεί μαζί του για την ενοικίαση των αγρών .

ΞΑΝΘΗ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 1922-1930

Εκπαίδευση

Πέρα όμως από τη δημιουργία επαγγελματικών και κοινωνικών τάξεων και τις μεταξύ τους διαμάχες, η ανάπτυξη μιας αστικής κοινωνίας προϋπέθετε και τη διάδοση της εκπαίδευσης. Η εποχή της δεκαετίας του 1920 δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί από τον ταχύ ρυθμό διάδοσης της εκπαίδευσης. Η αναλογία των εγγράμματων στη Θράκη σε σχέση με τη Μακεδονία, όπου επίσης εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες αλλά και γενικότερα με την υπόλοιπη χώρα ήταν σαφώς μικρότερη. Ακόμη και το 1928, όταν δηλαδή η αποκατάσταση είχε εισέλθει στο τελικό της στάδιο, το ποσοστό επί τοις % των εγγράμματων στη Θράκη δεν είχε ιδιαίτερα αυξηθεί :

Πίνακας 18 Αναλογία εγγραμμάτων επί του συνολικού πληθυσμού σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας (1920 και 1928)
Περιοχή Αναλογία εγγράμματων (%)
1920 1928
Μακ/νία 36 56
Θράκη 26 39
Ελλάδα 65 76

Η διοίκηση, άλλωστε, των σχολείων δεν περιήλθε στα χέρια της κρατικής μηχανής, αλλά αφέθηκε στις Εφορείες των Σχολείων και στη Δημογεροντία, όπως και στα χρόνια της Διασυμμαχικής κατοχής, μέχρι το 1926. Είναι, λοιπόν, αξιοσημείωτο το «παράδοξο φαινόμενο του αμέτοχου της ελληνικής κυβέρνησης ή έστω του υποτονικού και δευτερεύοντος ενδιαφέροντος της ως προς την ευθύνη της λειτουργίας των Σχολείων κατά τα κρίσιμα εκείνα χρόνια».
Ωστόσο κατά την επταετία, 1920-1926, καταφαίνεται η εξελικτική αύξηση του αριθμού των μαθητών, που οφείλεται στην παλιννόστηση των Ξανθιωτών, που είχαν εκπατριστεί κατά τη διάρκεια των πολεμικών γεγονότων, στην εγκατάσταση των μετοίκων που εγκαταστάθηκαν στην Ξάνθη ως δημόσιοι υπάλληλοι μετά την απελευθέρωση της Θράκης και στο κύμα των προσφύγων από την Ανατολική Θράκη, τον Πόντο και τη Μικρά Ασία. Η εισροή των προσφύγων και η κατάληψη των διδακτηρίων για στρατιωτικές ανάγκες δεν επέτρεψαν για κάποιο διάστημα τη λειτουργία σε κανένα σχεδόν σχολείο στην Ξάνθη. Το συγκεκριμένο πρόβλημα είχε πάρει δραματικές διαστάσεις με την επίταξη των κτηρίων για την χρησιμοποίηση τους ως νοσοκομεία ή ως καταυλισμοί στρατιωτών και είχε κατά καιρούς συζητηθεί απ’ την Εφοροδημογεροντία :

…Διότι τα σχολεία κατέχονται σήμερον υπό του στρατού δια νοσοκομεία…Πάντα τα διδακτήρια της Κοινότητος, πλην ενός εν τη συνοικία του Χατζησταύρου κατελήφθησαν υπό των στρατιωτών και χρησιμοποιούνται ως νοσοκομεία… Η Εφορεία των Σχολείων ουδέν κατάλληλον οίκημα έχει ή είναι εις θέσιν να υπόδειξη μετά την συσσώρευσιν τόσου πληθυσμού εν Ξάνθη…Εγκρίνεται παμψηφεί να γίνει εν έγγραφον προς τον κ. Μέραρχον, δι ου να δηλούται αυτώ ότι από τετραετίας δεν ελειτούργησαν κανονικά τα Σχολεία συνεπεία του πολέμου και των εξ αιτίας αυτού συνεπειών και πρέπει να δώση τας δέουσας οδηγίας δια την ταχείαν επιστροφήν των τόσο μάλλον, όσω θα απαιτηθή και αρκετός καιρός δια την απολύμανσιν αυτών.

Στην επαρχία της Ξάνθης – εκτός της πόλεως – το ποσοστό του αναλφαβητισμού των χωρικών ήταν αρκετά υψηλό. Περίπου το 40% ως το 1940 ήταν πλήρως αναλφάβητος αλλά και μεγάλο τμήμα των «εγγράμματων» γνώριζε μόνο υπογραφή. Ουσιαστικά αυτοί που μπορούσαν να διαβάσουν και να κατανοήσουν ένα κείμενο δεν ξεπερνούσαν το ποσοστό των 10%. Οι κατά καιρούς ερευνητές και επισκέπτες της περιοχής δε δυσκολεύονταν να διακρίνουν το πρόβλημα:

Η οργάνωσις της εκπαιδεύσεως μόλις κατά το εγγύς παρελθόν εβελτιώθη. Δεν παρήλθε πολύ χρονικόν διάστημα αφ’ ότου ο Γενικός Επιθεωρητής Εκπαιδεύσεως εν Θράκη έγραφε τα εξής: «Τόσον τρομακτικαί ήσαν αι πρώται εντυπώσεις μου εν σχέσει προς την έλλειψιν του διδακτικού προσωπικού, ώστε εξέπεμπον αγωνιώδεις τηλεγραφικάς ή εγγράφους …ικεσίας».

Στα πρακτικά της Εφοροδημογεροντίας οι συνεδριάσεις για τα εκπαιδευτικά θέματα και δη την έλλειψη διδακτικού προσωπικού ήταν συχνές. Ουσιαστικά κατά τα πρώτα έτη μετά το 1922 ήταν δύσκολο αν όχι αδύνατο να οργανωθεί και να επεκταθεί ο τομέας της εκπαίδευσης στην Ξάνθη εξαιτίας των ιδιαίτερων περιστάσεων. Τόσο η κατάληψη των σχολείων από στρατό όσο και η έλλειψη σε διδακτικό προσωπικό και κτίρια ήταν βασικοί λόγοι για την καθυστέρηση της επέκτασης της εκπαίδευσης:

Εγένετο σκέψις και ευρεία συζήτησις περί της καταστάσεως των σχολείων, λόγω της παρατηρούμενης ελλείψεως διδάσκοντος προσωπικού … Απεφασίσθη να γίνη έγγραφον προς τον Γενικόν Διοικητήν, δι ου να πληροφορήται ότι η κανονική λειτουργία των σχολείων δεν ήρχισεν ακόμη, διότι πολλοί εκ των διδασκάλων ευρίσκονται υπό τα όπλα, ότι εις το ημιγυμνάσιον υπάρχει εις μόνον καθηγητής, όστις επίσης στρατολογείται και ότι εδημιουργήθη τοιαύτη κατάστασις, ώστε οι γονείς σκέπτονται να στείλωσι τα τέκνα των εις άλλα σχολεία, αφού τα σχολεία ημών θα αργήσουν ελλείψει διδασκόντων.

Οι κυβερνήσεις της εποχής δε θεωρούσαν την εκπαίδευση πρωταρχικό μέλημά τους στο πλαίσιο βέβαια της εξαιρετικής κατάστασης λόγω της ανάγκης της αποκατάστασης των προσφύγων, δίνοντας παράλληλα την αφορμή στους δημοδιδασκάλους της Θράκης να εκφράσουν το 1923 τα παράπονά τους προς την κυβέρνηση:

Αφίκετο εκ Θράκης τριμελής επιτροπή αντιπροσωπεύουσα τους Διδασκαλικούς Συλλόγους Κομοτινής, Αλεξανδρουπόλεως, Σουφλίου, Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Ξάνθης, όπως επιδώση υπόμνημα των Θρακών διδασκάλων προς την Επανάστασιν και την Κυβέρνησιν.
Σκοπός του υπομνήματος είνε να αναγνωρισθή το βάσιμον και δίκαιον των εν αυτώ αιτημάτων αυτών, λαμβανομένων υπ’ όψιν των ουσιαστικών των προσόντων και ουχί των τυπικών τοιούτων, ως και των επί Τουρκοκρατίας υπό τας δυσμενεστέρας των συνθηκών, προσενεχθεισών εθνικών υπηρεσιών των.
Τα αιτήματα ταύτα στηρίζουσιν επί της επιδειχθείσης προηγουμένως εκ μέρους της Κυβερνήσεως επιεικούς εκτιμήσεως των προσόντων των Μακεδόνων διδασκάλων κατά την αφομοίωσιν αυτών, ως και επί της ως εκ της προσφυγίας δεινής των Θρακών διδασκάλων θέσεως.

Αναλυτικά σ’ ολόκληρη την επαρχία λειτουργούσαν 117 συνολικά δημοτικά σχολεία γύρω στο 1940, εκ των οποίων τα 54 ήταν κρατικά, 62 κοινοτικά (μουσουλμανικά, 1 ισραηλιτικό και 1 αρμενικό) και 1 ιδιωτικό. Επίσης, λειτουργούσαν 7 νηπιαγωγεία (Ξάνθη, Κιμμέρια, Γενησσαία και Άβδηρα).
Ειδικότερα κατά την περίοδο 1924 – 1927 υπήρχαν στην επαρχία Ξάνθης

Πίνακας 19 Σχολεία – μαθητές – διδάσκαλοι (1924 – 1927)
1925 1926 1927
Σχολεία 48 77 83
Μαθητές 4.167 5.708 6.216
Δάσκαλοι96 128 130

Ο αριθμός των μαθητών, ενώ παρουσίαζε μια σταδιακή αύξηση, δεν ήταν σταθερός καθ’ όλη τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς ιδιαίτερα για τα σχολεία που λειτουργούσαν στα χωριά. Εκεί πολλοί μαθητές – περισσότεροι από τους μισούς – αναγκάζονταν είτε ν’ αρχίσουν την παρακολούθηση των σχολικών μαθημάτων αργότερα απ’ το προβλεπόμενο πλαίσιο είτε να διακόψουν πρόωρα τα μαθήματά τους, με σκοπό να βοηθήσουν την οικογένειά τους στις καπνοκαλλιεργητικές εργασίες. Γι’ αυτό το λόγο στα καπνοχώρια μέχρι το 1937 η σχολική περίοδος ξεκινούσε κατά την 1η Σεπτεμβρίου και έληγε στις 30 Μαΐου, ενώ στα υπόλοιπα χωριά, που ασχολούνταν με άλλες – κυρίως παραγωγή σιτηρών – εργασίες, το σχολικό έτος ξεκινούσε γύρω στα μέσα του Σεπτεμβρίου και τελείωνε περίπου στα τέλη Ιουνίου.
Χαρακτηριστικό της νοοτροπίας των χωρικών στις σχέσεις τους με την εκπαίδευση ήταν το γεγονός ότι δεν επέτρεπαν στα θηλυκά μέλη των οικογενειών τους να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους μετά το 14ο έτος της ηλικίας τους, ενώ τα αρσενικά μέλη εκ των πραγμάτων – ανάγκη εργατικών, αγροτικών χεριών – δε συνέχιζαν την εκπαίδευσή τους στο γυμνάσιο. Στην πόλη της Ξάνθης, όπου και λειτουργούσε μικτό Γυμνάσιο – με 15 καθηγητές και 350 μαθητές περίπου κάθε έτος – μόνο το 6% προέρχονταν από αγροτικές οικογένειες και από αυτούς ελάχιστες υπήρξαν οι περιπτώσεις (7 μαθητές) συνέχισης των σπουδών τους.
Εκτός του Γυμνασίου, στην Ξάνθη λειτουργούσαν γύρω στο 1930 πέντε δημοτικά σχολεία, δύο νυχτερινές σχολές – η μία εμπορική και η άλλη δημοτικής εκπαίδευσης – και ένα ιδιωτικό λύκειο δημοτικής, επίσης, εκπαίδευσης. Ακόμη συνέβαλαν στον τομέα της εκπαίδευσης διάφοροι μορφωτικοί, αθλητικοί και κοινωνικοί σύλλογοι, όπως ο «Μορφωτικός Όμιλος Αρίων», με τμήμα διαλέξεων, μουσικό, θεατρικό και με πρόγραμμα λειτουργίας νυκτερινών Σχολών, ο μουσικός σύλλογος «Παν», η «Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυριών και Δεσποινίδων», η οποία συντηρούσε μαθητικό συσσίτιο και διένειμε βιβλία και ενδύματα δωρεάν στους άπορους μαθητές και διάφορα βοηθήματα σε άπορες οικογένειες, η «Ένωσις Πολεμοπαθών», ο «Σύλλογος Πολυτέκνων» και τα αθλητικά σωματεία «Ορφεύς», «Ασπίς», «Ελπίς» και «Άτλας».
Ιδιαίτερος λόγος πρέπει να γίνει για το Μουσικό – γυμναστικό Σύλλογο «Ορφεύς», ο οποίος είχε στην κατοχή του ένα από τα λιγοστά γυμναστήρια της Θράκης και διατηρούσε τμήματα τέννις, πετόσφαιρας, τμήμα ποδηλατιστών, ποδοσφαίρου κ.λ.π .
Όταν μάλιστα ο Γενικός Διοικητής Θράκης, Σ. Δάσιος, επισκέφτηκε την Ξάνθη το Μάρτιο του 1923, δεν παρέλειψε να επισκεφτεί το Γυμναστήριο του Ορφέα και να προβεί σε ανακοινώσεις για τη βελτίωση των συνθηκών άθλησης:

Επωφελούμενος της ενταύθα αφίξεώς του ο κ. Σ. Δάσιος Γεν. Διοικητής Θράκης επεσκέφθη χθες το ωραίον μικρόν και εξοχικόν γυμναστήριον του Μουσικογυμναστικού συλλόγου «Ορφεύς» και επληροφορήθη τα του αθλητισμού Ξάνθης, βεβαιώσας τους παρόντας αθλητάς περί της ατομικής αυτού υποστηρίξεως δια παν το αθηλητικόν. Ούτω τη υποδείξει και προσωπική ενεργεία αυτού απεφασίσθη η εύρυνσις του Γυμναστηρίου, το οποίον εξωραϊζόμενον και καλλωπιζόμενον θέλει καταστή το πρότυπον των εν Ελλάδι γυμναστηρίων.
Εν συνδυασμώ του ως άνω γεγονότος με τας επικειμένας εκλογάς του ενταύθα Μουσικογυμναστικού συλλόγου, αι οποίαι θα θέσουν τέρμα εις την επικρατούσαν εν αυτών αδράνειαν, προβλέπεται μεγάλη και εντατική αθλητική κίνησις δια το προσεχές θέρος, μέλλουσα να συγκεντρώση την αθλητικήν νεολαίαν Θράκης και Μακεδονίας εις μίαν ευγενή και απαραίτητηον αναμέτρησιν των αθλητικών δυνάμεων των διαφόρων πόλεων.
Ξάνθη τη 18 Μαρτίου 1923
Γ. Μπασιούδης.

Ο μουσικογυμναστικός σύλλογος «Ορφεύς» το καλοκαίρι του 1923 είχε δώσει την αφορμή μετά από τους Πανθρακικούς Αγώνες, όπου κατέλαβε τη δεύτερη θέση και κέρδισε αρκετά μετάλλια,

Κομοτηνή 20.- …Εκ των αθλητικών οργανώσεων και συλλόγων…δεύτερος [1ος ήταν ο «Ηρακλής» Θες/νίκης] ήλθεν ο μουσικός-γυμναστικός Σύλλογος Ξάνθης Ορφεύς κερδίσας 4 πρώτας, 6 δευτέρας και 10 τρίτας, ήτοι πόντοις 38. Εις τας 2 πρώτας ομάδας εδόθησαν ιδιαίτερα έπαθλα…,

να τονωθεί το ηθικό των κατοίκων, να εκτονωθούν πιθανώς υποβόσκουσες συγκρούσεις, να διοργανωθούν γιορτές, δείπνα και να σταλούν ευχαριστήρια τηλεγραφήματα από το Δήμαρχο Ξάνθης προς τον Γενικό Διοικητή και το αντίστροφο, αποδεικνύοντας εμμέσως και την ανάγκη των τοπικών αρχόντων της Ξάνθης να έχουν καλές σχέσεις με τον ανώτατο διοικητικό άρχοντα της Θράκης και προϊστάμενό τους, Σ. Δάσιο:

Ξάνθη 16 (του ανταπ.).- Σήμερον πρωίν επέστρεψαν από την Κομοτινήν οι τροπαιούχοι αθληταί μας.
Εις τον σταθμόν του υπεδέχθη ο λαοφιλής Δήμαρχός μας κ. Χρ. Μπρωκούμης με τα ενταύθα παραμείναντα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του «Ορφέως» και επιτροπήν εκ κυριών και δεσποινίδων και πλήθος συρρεύσαντος κόσμου, αποθέωσαν κυριολεκτικώς του θριαμβευτάς των αγώνων…
Και όλος ο κόσμος κατόπιν μ’ επικεφαλής την μουσικήν του «Ορφέως» και ακολουθούμενος από σειράν αμάξων και αυτοκινήτων, κατηυθύνθη εις την Υποδιοίκησιν…

Εις το δημαρχείον
Μεθ’ ό ο κόσμος κατηυθύνθη προς το Δημαρχείον, όπου εν τω μεταξύ είχε καταφθάση ο κ. Δήμαρχος και υπεδέχθη τους νικητάς, εις ους προσεφέρθησαν γλυκύσματα και αναψυκτικά…Ο κ. Δήμαρχος δια τας εκδηλώσεις ταύτας, απευθύνει εγκαρδίους τινας λόγους συγχαρητηρίων και ευχών, ευχαριστήσας τους αθλητάς, διότι εγένοντο αιτία και αφορμή να εκφρασθή δια τόσον τιμητικών δια την πόλιν μας λόγων ο Γεν. Διοικητής, κ. Δάσιος.
Οι συνοδοί των αθλητών ανακοινούσι τότε εις τον λαόν τους εγκωμιαστικούς δια την Ξάνθην λόγους του κ. Δάσιου. Ρίγος απεριγράπτου συγκινήσεως καταλαμβάνει τότε τα πλήθη και δια μερικάς στιγμάς η ατμόσφαιρα δονείται από τον ορυμαγδόν των ζητωκραυγών υπέρ του κ. Γεν. Διοικητού Θράκης…Ο Δήμαρχος και το Δημοτικόν Συμβούλιον απηύθυναν εις τον Γεν. Διοικητήν το κάτωθι τηλεγράφημα:
«Δήμος Ξάνθης επί λήξει Πανθρακικών αγώνων με συγκίνησιν ιδιαιτέραν υποβάλλει Υμετέρα Εξοχότητα ευγνωμοσύνην λαού δι’ ωραίαν πρωτοβουλίαν συγχαρητήρια δι’ επιτυχίαν τους…
Τους υπεδέχθημεν τους μικρούς αθλητάς μας τούτους με πάσαν επιβολλομένην πομπήν, με στοργήν και αγαλλίασιν. Οι συνοδοί των μετέφεραν ημίν μεταξύ άλλων τους λίαν ευμενείς και κολακευτικούς λόγους της Υμετέρας Εξοχότητος και από την πόλιν την εορτάζουσαν μία διάτορος κραυγή εξεπέμφθη: Ζήτω ο αναμορφωτής της Θράκης, Γενικός Διοικητής κ. Δάσιος. Στοπ. Ευλαβώς υποβάλλομεν Υμίν τα αισθήματα ταύτα της πόλεως».
Εις το τηλεγράφημα τούτο ο κ. Δάσιος απήντησε ως εξής:
«Συγκεκινημένος δια τόσων πανηγυρικήν αναγνώρισιν απλών προσπαθειών μου όπως Γενική Διοίκησις τονώση αίσθημα και πίστιν επί μέλλον πατρίδος. Ευχαριστώ δια συγχαρητήρια επί λήξει Πανθρακικών Αγώνων, άτινα η πατριωτικωτάτη Ξάνθη, η αισθηματική των έργων μου και προσπαθειών παραστάτις και μοι αποστέλλει».

ΞΑΝΘΗ (1922-1930): Καπνοκαλλιεργητές και καπνοπαραγωγή

Στην επαρχία της Ξάνθης, αλλά και στις υπόλοιπες περιοχές της βορείου, κυρίως, Ελλάδας, όπου εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες, ο καπνός αποτελούσε το κύριο παραγωγικό προϊόν, στο οποίο στηριζόταν γενικότερα η οικονομική πορεία της περιοχής. Οι σχέσεις όμως των καπνεμπόρων και των καπνεργατών δεν ήταν πάντοτε αρμονικές, όπως καταδεικνύεται και από την απεργία του καλοκαιριού του 1922 και την αντιπαρατιθέμενη έκθεση των διαφορετικών απόψεων στις εφημερίδες της εποχής .
Πολύ περισσότερο δε όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση του 1929, η οποία δεν ήταν δυνατό ν’ αφήσει ανεπηρέαστο τον καπνό Ωστόσο, μετά από αυτήν οι περισσότεροι καπνοπαραγωγοί της περιοχής στράφηκαν προς ιδιαίτερες καπνοκαλλιέργειες ή επέλεγαν τα εδάφη που προορίζονταν για αυτές, φροντίζοντας ουσιαστικά για την ποιότητα περισσότερο παρά για την ποσότητα της παραγωγής .
Μέχρι τότε η παραγωγή καπνού γνώρισε μεγάλη αύξηση με αποτέλεσμα τον υπερδιπλασιασμό της σ’ ολόκληρη την Ελλάδα μέσα στη δεκαετία του 1920 :

Πίνακας 16 Καπνοπαραγωγή Ελλάδας (1920-1928)
Έτη Παραγωγή (οκ.)
1920-1923 19.770.000
1926-1928 42.735.000

Στην παραπάνω αύξηση συνέβαλε και η περιοχή της Δ. Θράκης, καθώς το χειμώνα του 1923 η παραγωγή καπνού στη Δ. Θράκη υπολογιζόταν περίπου στο 1/3 της συνολικής παραγωγής της Ελλάδας (15000000 οκάδες), ενώ στο νομό Ροδόπης (επαρχίες Ξάνθης και Κομοτηνής) 4000000 οκάδες .
Συγκεκριμένα η πορεία της πώλησης της καπνοπαραγωγής στην περιοχή της Ξάνθης υπήρξε η παρακάτω :

Πίνακας 17 Πουλημένος καπνός στην επαρχία Ξάνθης (1922-1927)
Έτος 1922 1923 1924 1925 1926 1927
Οκάδες 1.275.715 1.547.826 2.637.797 3.478.732 3.561.167 2.834.424

Η ανοδική σχετικά πορεία των πωλήσεων εν μέρει εξηγείται και από την όλο και μεγαλύτερη εκμετάλλευση της γης για καπνοκαλλιέργεια. Από τη συνολικά καλλιεργημένη έκταση της επαρχίας της Ξάνθης, που έφτανε τα 50600 στρέμματα περίπου, μέχρι το 1927 οι καλλιέργειες σιτηρών κάλυπταν τα 23000, ενώ τα υπόλοιπα 27600 ήταν καπνοκαλλιέργειες.
Ο καπνός δεν ήταν μόνο για τους καλλιεργητές μια σημαντική πηγή εσόδων αλλά και για τις ίδιες τις κυβερνήσεις. Κατά μέσο όρο μέχρι το 1927 το 1/3 περίπου των κρατικών εσόδων από την επαρχία της Ξάνθης προέρχονταν από τη γεωργία, ενώ συγκριτικά με την υπόλοιπη Ελλάδα η άμεση συγκριτική φορολογία της επαρχίας ήταν τριπλάσια.
Σ’ αυτά τα πλαίσια και ειδικά σε μια εποχή, που οι οικονομικές ανάγκες της χώρας ήταν μεγάλες λόγω του ζητήματος της αποκατάστασης των προσφύγων, το προϊόν του καπνού της Ανατολικής Μακεδονίας και της Δ. Θράκης ήδη από τις 14/7/1922 είχε φορολογηθεί με 20 λεπτά κατά οκά «περί ιδρύσεως Εθνικών ορφανοτροφείων και οικοτροφείων απόρων μαθητών».
Ακολούθως, με το νομοθετικό διάταγμα της 20 Σεπτεμβρίου 1923 επιβλήθηκε αύξηση στον παραπάνω φόρο (από είκοσι λεπτά σε μία δραχμή κατά οκά) κι επίσης ειδικά στην περιφέρεια της Οικονομικής Εφορείας της Ξάνθης

Επιβάλλεται προσωρινώς φόρος πρόσθετος εις την υφισταμένην δεκάτην καπνού, οριζόμενoς εις τρία τοις εκατόν επί της αξίας του καπνού.

Σκοπός της έκτακτης φορολογίας ήταν η «υγειονομική περίθαλψη και, ιδίως, η στέγαση των προσφύγων Ξάνθης» και μόνο με πρόταση των υπουργών των Οικονομικών, Γεωργίας και της Υγιεινής, Προνοίας και Αντιλήψεως θα ήταν δυνατή η κατάργηση του πρόσθετου φόρου .
Η φορολογική πολιτική του ελληνικού κράτους απέναντι στον καπνό δεν ικανοποιούσε ούτε τους καπνοπαραγωγούς ούτε τους καπνεμπόρους ούτε όμως και τις υπόλοιπες επαγγελματικές τάξεις της επαρχίας Ξάνθης. Ήδη από το Φεβρουάριο του 1923 τα προεδρεία όλων των εμπορικών και επαγγελματικών οργανώσεων αναζητούσαν τρόπους να μειωθεί η φορολόγηση του καπνού και να αυξηθούν τα έσοδα ουσιαστικά ολόκληρης της επαρχίας. Κατά τα πρώτα έτη μετά το 1922 ο καπνός αποτελούσε ίσως το μοναδικό προϊόν που ήταν τόσο άρρηκτα συνδεδεμένο με την οικονομική πορεία της Ξάνθης και οποιαδήποτε αυξομείωση στα έσοδα αυτών που ασχολούνταν με την καλλιέργεια, την επεξεργασία, το εμπόριο του καπνού αυτομάτως είχε άμεσες επιπτώσεις στην οικονομική πορεία ολόκληρης της επαρχίας Ξάνθης. Στη συγκεκριμένη περίπτωση η κατάσταση που είχε δημιουργήθεί, έβλαπτε τόσο την οικονομία της περιοχής, ώστε από κοινού όλοι οι επαγγελματίες κι έμποροι της Ξάνθης προσπαθούσαν να βρουν διέξοδο στην οικονομική δυσπραγία σε μια περίοδο που εγκαθίσταντο σην Ξάνθη χιλιάδες πρόσφυγες. Καθαρά με οικονομικούς όρους οι απαιτήσεις των εμπορικών και επαγγελματικών οργανώσεων, που συνυπέγραψαν την επιστολή δε φαίνονται παράλογες. Ήδη ξένες εταιρείες είχαν σταματήσει ν’ αγοράζουν καπνά απ’ την Ξάνθη εξαιτίας του μεγάλου κόστους τους, που προκαλούνταν κυρίως απ’ τη φορολογική ελληνική πολιτική :

Ξάνθη 14. – Χθες το απόγευμα συνελθόντας εις έκτακτον συνέλευσιν τα προεδρεία των διαφόρων της πόλεώς μας εμπορικών και επαγγελματικών οργανώσεων, συνέταξαν και εψήφισαν υπόμνημα προς την Κυβέρνησιν, όπερ και ενεχειρίσθη εις τον διελθόντα εντεύθεν και επί τούτω μεταβαίνοντα εις Αθήνας Πρόεδρον του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Κομοτητής κ. Μιλτ. Δεϊρμεντζόγλου.
Δια του υπομνήματος τούτου, όπερ φέρει τας υπογραφάς των προέδρων όλων των εμπορικών και επαγγελματικών σωματείων της πόλεώς μας, ζητείται από την Κυβέρνησιν η τροποποίησις του αφορώντος το δια την πώλησιν των καπνών της Δυτικής Θράκης συνάλλαγμα άρθρου του από 29ης Νοεμβρίου πράξεων επί εξωτερικού συναλλάγματος.
Η τροποποίησις αύτη ζητείται διότι άνευ αυτής κινδυνεύει η περιφέρεια ολόκληρος της Ξάνθης να καταστραφή, καταστρεφομένης της καπνοπαραγωγής, εκ της οποίας αποζώσιν και όλα τα άλλα εν τη περιφερεία μας επιτηδεύματα. Διότι ο γεωργός της περιφερείας μας όστις καλλιεργεί αποκλειστικώς και μόνον καπνά, ενώ θα πωλή το προϊόν του με λίραν Αγγλίας 155, δια την παραγωγήν του προϊόντος τούτου θα υποβάλλεται εις δαπάνας αναλογούσας προς λίραν 400-420... Συνεπώς θα υποχρεωθή να πωλήση το μοναδικόν προϊόν του εις τιμήν πωλήσεως κατωτέρα του κόστους.
Εάν δε επιμείνη ζητών τιμήν πωλήσεως ανωτέραν δια να καλύψη τας δαπάνας και τας ανάγκας του, είνε ζήτημα αν θα εύρη αγοραστήν… Ήδη…τρεις μεγάλες ξένες εταιρείες, μίαν Γαλλικήν και δύο Αμερικανικάς… εστράφησαν προς την Βουλγαρίαν…
…Εν τέλει το υπόμνημα εξηγεί, ότι δεν πρόκειται και να ζημιώση το Δημόσιον, αφού των καπνών Δ. Θράκης πωλουμένων εις την τιμήν της αξίας των, το Κράτος θα έχη να εισπράξη διπλάσιον φόρον δεκάτης και ο παραγωγός μας προσφέρει εις το Δημόσιον το δεκαπλάσιον του συναλλάγματος εις τιμήν κρατικήν καθ’ όσων η τιμή του καπνού Ξάνθης είνε δεκαπλασία περίπου της τιμής των καπνών Π. Ελλάδος.
Εύχονται δε τα Σωματεία και ταχείαν την ληψιν της ζητουμένης ευμενούς της Κυβερνήσεως αποφάσεως, διότι εκ της ταχείας λήψεως ταύτης θα εξαρτηθή η έναρξις της καλλιεργείας εν τη περιφερεία μας.

Γενικότερα – όπως αναφέρει ο Κ. Κωστής – «Η επιπρόσθετη παραπάνω φορολογία δε σήμαινε αυτομάτως ότι το κέρδος των καπνοπαραγωγών είχε αυξηθεί απότομα ή ότι απουσίαζαν τα προβλήματα στις σχέσεις τους είτε με το κράτος είτε με τους καπνεμπόρους και τους καπνοβιομήχανους. Οι πρόσφυγες, που εντάχθηκαν στην ελληνική οικονομία μέσω της καπνοπαραγωγής, συνετέλεσαν στην αλματώδη αύξηση της παραγωγής κα¬πνών αλλά και στην ταυτόχρονα συνεχή μείωση της ποιότητας, σε μια εποχή κατά την οποία αγαθά, όπως ο καπνός, γνώριζαν μια συνεχή και μακρόχρονη μείωση της τιμής τους, η οποία θα εντεινόταν με τη Μεγάλη Ύφεση. Και αν για τους επιμέρους καλλιεργητές και τις οικογένειες τους η αναζήτηση του μέγιστου ακαθάρι¬στου εισοδήματος αποτελούσε τη μόνη επιλογή για την επιβίωση τους, για την εθνική οικονομία η επιλογή αυτή δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί παρά η χειρότερη δυνατή, καθώς η ανταγωνιστικότητα των ελληνικών καπνών γνώ¬ριζε μια κατακόρυφη μείωση» .
Παράλληλα, οι σχέσεις των καπνεμπόρων και των καπνοπαραγωγών ήταν σπάνια αρμονικές ακόμα και πριν την εισροή των προσφύγων και, όπως καταδεικνύεται και από το παρακάτω παράθεμα, η τοπική οικονομία ήταν άμεσα εξαρτημένη από τον καπνό :

Εξακολουθεί η εκραγείσα απεργία των Καπνεργατών της πόλεώς μας, και δυστυχώς, κατά την αντίληψίν μας, θα εξακολουθήση ακόμη επί πολύ, εάν αμφότερα τα αντιμαχόμενα μέρη δεν προβούν εις αμοιβαίας υποχωρήσεις. Είνε υποχρεωμένα άλλως τε καθότι δεν είνε επιτετραμμένον εις δύο αντιπάλους να κλονίζωσι την οικονομικήν ευρωστίαν του τόπου, χωρίς να υπάρχουν λόγοι σοβαροί, δυνάμενοι να επιβάλωσιν την παράτασιν εις απεργίας. Όλη η κοινωνία, της οποίας τα συμφέροντα είνε αρρήκτως συνδεδεμένα μετά των σημερινών αντιπάλων, παρακολουθεί μετά λύπης την παράτασιν της απεργίας.

Δεν ήταν λίγες οι φορές που οι επιθυμίες των δύο πλευρών ήταν εντελώς αντίθετες με αποτέλεσμα την ύπαρξη συγκρούσεων και δυναμικών ενεργειών. Μείζων ζήτημα της εποχής ήταν η επεξεργασία του καπνού: Οι καπνέμποροι επιθυμούσαν την πώληση στους αγοραστές από το εξωτερικό ακατέργαστου καπνού, ωστόσο, αυτό μείωνε την απασχόληση και το εισόδημα των καπνεργατών :

Κατά τηλεγράφημα του Γενικού Διοικητού Θράκης, εις Ξάνθην ηπειλήθη διασάλευσις της τάξεως. Η αφορμή υπήρξεν η εξής: Καπνέμποροι εις Ξάνθην επεχείρησαν να μεταφέρουν σιδηροδρομικώς εις Αλεξανδρούπολιν καπνά προς εξαγωγήν εκ του αυτόθι λιμένος. Οι καπνεργάται ημπόδισαν την φόρτωσιν και διήρπασαν τα δέματα εκ των βαγονίων. Ο Γενικός Διοικητής κατόπιν τούτου διέταξεν την σύστασιν επιτροπής εξ ειδικών προς πραγματαγνωμοσύνην εάν τα καπνά είνε επιδεκτικά επεξεργασίας ή όχι. Νεώτεραι πληροφορίαι επί των σκηνών ελλείπουν.

Τα επεισόδια αυτά είχαν συμπέσει με την έναρξη των εργασιών του Α΄ Πανελλήνιου Συνεδρίου Βιομηχανίας – Ναυτιλίας, που δεν ήταν δυνατό ν’ αφήσει ασχολίαστο το γεγονός :

Ψήφισμα δια τα εν Ξάνθη
Ο προεδρεύων του Συνεδρίου…αναγγέλλει τα εις Ξάνθην γεγονότα εξ αφορμής της επεμβάσεως των εργατών δια την εξαγωγήν ανεπεξεργάστων καπνών και ζητεί την έγκρισιν του κατώθι ψηφίσματος, όπερ να επιδοθή εις την Κυβέρνησιν:

Ψήφισμα
Το Α΄ Πανελλήνιον Συνέδριον Βιομηχανίας – Ναυτιλίας, εξ αφορμής του γεγονότος, καθ’ ό εν Ξάνθη οι κομμουνισταί καπνεργάται έθραυσαν εν τω σιδηροδρομικώ σταθμώ βαγόνια, διεσκόρπισαν και κατέστρεψαν καπνά της Αμερικανικής Εταιρείας «Τομπάκο», ήτις αγοράζει ετησίως εν Καβάλλα και Θράκη υπέρ τα 2 εκατομμύρια οκάδας, και δεδομένου ότι δεν είναι η πρώτη φορά καθ’ ήν συμβαίνουν τα έκτροπα ταύτα,
Ψηφίζει:
Διαμαρτύρεται κατά της καταστάσεως της ιδιωτικής περιουσίας και δη ξένης εταιρείας, εισφερούσης σημαντικά οφελήματα εις την χώραν δια της αγοράς σοβαρών ποσών καπνών, και παρακαλεί την Κυβέρνησιν όπως λάβη δραστήρια μέτρα, όπως μη επαναληφθώσι λοιπού υπερβασίαι τοιαύται, θίγουσαι αυτήν την αξιοπρέπειαν της χώρας, εντέλλεται δε εις το Προεδρείον την αρμοδίως υποβολήν του παρόντος».
Το ψήφισμα γίνεται δεκτό διά βοής.

ΞΑΝΘΗ 1922-1930

Συνεταιριστική κίνηση

Στην επαρχία της Ξάνθης δημιουργήθηκαν προσφυγικές, συνεταιριστικές οργανώσεις με σκοπό τη δανειοδότησή τους από την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος. Με τις οικονομικές αυτές δυνατότητες οι προσφυγικές ενώσεις πήραν στα χέρια τους ένα μέρος από το έργο της αποκατάστασης και από την ευθύνη για την οικονομική στήριξη των προσφύγων.
Αναλυτικά μέχρι το 1930 είχαν ιδρυθεί στην επαρχία της Ξάνθης χωρίς να είναι γνωστές οι αιτίες που προκαλούσαν τις παρακάτω αυξομειώσεις :

Πίνακας 14 Έτος ίδρυσης και αριθμός των συνεταιρισμών
Έτος Ιδρυθέντες Συνεταιρισμοί
1921 1
1922 0
1923 0
1924 11
1925 2
1926 5
1927 8
1928 5
1929 1
1930 1

Συγκεκριμένα ως το 1932 λειτουργούσε στην Ξάνθη σύλλογος Καπνοπαραγωγών Ξάνθης και περιφερείας, ένωση Γεωργικών Συνεταιρισμών Ξάνθης και περιφερείας, στην οποία ανήκαν σχεδόν οι μισές συνεταιριστικές οργανώσεις της υπαίθρου, οι γεωργικοί συνεταιρισμοί «Ανύψωσις» και «Αλληλοβοήθεια» και η ένωση συνεταιριστικών υπαλλήλων.
Η Ένωση Γεωργικών Συνεταιρισμών («Γεωργική Συνεταιριστική Τράπεζα Ξάνθης») είχε δημιουργηθεί το 1926 και αριθμούσε 45 συνεταιρισμούς εγγεγραμμένους σ’ αυτήν. Ωστόσο δε φαίνεται να λειτουργούσε σωστά, τουλάχιστον όπως κατέγραψε ο Φώτης Αλτσιτζόγλου, ο οποίος είχε σταλεί – τρόπον τινά – στην περιοχή ως εκπρόσωπος της Αγροτικής Τράπεζας. Οι επιθυμίες των προσφύγων για την αναβάθμιση της ποιότητας της ζωής τους δεν συνέπιπταν με τις επιθυμίες των διαφόρων κυβερνήσεων για την αναβάθμιση της ποιότητας των εξαγόμενων προϊόντων – συμπεριλαμβανομένου και του καπνού – και της εν τέλει απαλλαγής τους από την υποχρέωση της έμμεσης ή άμεσης χρηματοδότησης των προσφύγων ιδιαίτερα αλλά και των αγροτών γενικότερα:

Το δάνειον εζητείτο και ελαμβάνετο από των καπνοκαλλιεργητών όχι διότι το εισόδημά του δεν ήτο αρκετόν δια να του εξασφαλίση μιαν ανθρώπινην ζωήν είτε να του εξασφαλίση τα μέσα της καλλιεργείας…όχι για να το ρίξη εις έργα βελτιώσεως, αλλά δια να εξυπηρετήση κατά το πλείστον νοσηράς αντιοικονομικάς και αντιπαραγωγικάς εκδηλώσεις του…Καμμία και από κανέν μέρος δεν εξεδηλούτο αντίδρασις εις το αντιοικονομικόν αυτό πνεύμα της υπαίθρου…Αντιθέτως μάλιστα δυνάμεθα να είπωμεν ότι το πνεύμα αυτό υπεθάλπετο και υπεβοηθείτο απ’ όλα τα μέρη…Εις εποχήν τοιαύτης πιστωτικής αναρχίας ενεφανίσθη ο θεσμός του συνεταιρισμού εις την περιφέρειαν Ξάνθης…Λογιστικαί αταξίαι, διαχειριστικαί ανωμαλίαι και διοικητικαί τοιαύται ήσαν τα εκ των ων ουκ άνευ δι’ όλους τους συνεταιρισμούς…Εις τοιαύτην αθλίαν όντως κατάστασιν ευρίσκοντο οι συνεταιρισμοί κατά το έτος 1928, ότε το πρώτον εξεδηλώθη η καπνική κρίσις εν τη περιφερεία Ξάνθης…

Παρ’ όλ’ αυτά, η προσπάθεια των αρμοδίων υπηρεσιών του υπουργείου Γεωργίας, που προσπαθούσαν να εμφυσήσουν στους πρόσφυγες της Δ. Θράκης το συνεταιριστικό πνεύμα, δεν μπορεί να θεωρηθεί αποτυχημένη. Οι επόπτες και οι επιθεωρητές των Συνεταιρισμών, σίγουρα δεν κατόρθωσαν να επιτελέσουν το έργο τους με άψογο τρόπο, ωστόσο, εξασφάλισαν στις τράπεζες που δανειοδοτούσαν τους πρόσφυγες κάποια σιγουριά για την εξόφληση των παρεχόμενων δανείων, μέσω της δημιουργία συνεταιρισμών:

…Ως άλλοι ιεραπόστολοι, προπαγανδίσαντες, κυρήξαντες και παραδειγματίσαντες τους πρόσφυγας, κατώρθωσαν να ιδρύσουν μέχρι του Νοεμβρίου 1925 (εις διάστημα δηλαδή ενός και ημίσεος έτους) περί τους 200 Γεωργικούς Προσφυγικούς Συνεταιρισμούς. Και είναι μεν αληθές ότι ούτοι δεν έφθαν ακόμη εις το ύψος της αποστολής των, λόγω των εξαιρετικών ενταύθα συνθηκών, όμως κατώρθωσαν δια των διανείων των (έλαβον περί τα 12 εκατομμύρια δραχμών) να επουλώσωσι τας πρώτας αυτών ανάγκας, να αγοράσωσι ζώα κλπ., να παράγωσι προϊόντα και να αποδώσωσι ταύτα εις τας Τράπεζας, ετοίμους να χορηγήσωσι νέα τοιαύτα και μεγαλύτερα…

Έτσι, αρχικά με ένα ποσό 3.516.832 δρχ., αγοράστηκαν αγροτικές μηχανές, χημικά λιπάσματα, ζώα, άλογα κ.ά. Έπειτα, δημιουργήθηκαν φυτώρια και αμπέλια και προωθήθηκε σημαντικά η βιοτεχνία, η οινοποιία και η μεταξουργία. Συγκεκριμένα για σπόρους και αμπελοφυτείες παραχωρήθηκαν τα εξής δάνεια :

Πίνακας 15 Δάνεια για σπόρους και αμπελοφυτείες
Δάνεια Αξία (δρχ.)
Σπόρους 1.259.850
Αμπελοφυτείες 147.970
Γενικό σύνολο 9.333.519

Μία από τις δραστηριότητες που παρατηρήθηκε, ήδη από το 1928, ήταν ότι οι συνεργατικές προσφυγικές ενώσεις των επαρχιών, που παρήγαγαν καπνό, συνεργάστηκαν για κοινή αποθήκευση, επεξεργασία και πώληση των καπνών. Ενωμένες κατάφεραν να ξεπεράσουν τις δυσκολίες, που προέκυπταν εξαιτίας των εμπορικών εταιρειών, οι οποίες προσπαθούσαν να μονοπωλήσουν τον καπνό της Ξάνθης σε μια τιμή κατώτερη των 60 δρχ. την οκά. Εικοσιδύο (22) ενώσεις προσφύγων στην περιοχή Ξάνθης – Σταυρούπολης είχαν αποθηκεύσει 260.000 οκάδες καπνού, η τιμή των οποίων κυμαινόταν μεταξύ 128 και 145 δρχ .
Αυτά τα προβλήματα ήταν πιθανότατα συχνά, γι’ αυτό άλλωστε και οι παρεμβάσεις της Διεύθυνσης Εποικισμού Θράκης, σε συνεργασία με το Υπουργείο Γεωργίας δεν ήταν λίγες. Φρόντιζε για τη συγκέντρωση του καπνού όλης της Θράκης στην Ξάνθη, με προοπτική να πουληθεί από τις προσφυγικές συνεταιριστικές ενώσεις. Το αποτέλεσμα ήταν να προλάβει την πτώση των τιμών που επεδίωκαν οι καπνέμποροι, και να επιτρέψει στους συνεταιρισμένους παραγωγούς να υποστηρίξουν καλύτερα το προϊόν τους .

ΞΑΝΘΗ 1922-1930

Επαγγελματική Διαστρωμάτωση

Σ’ αυτά περίπου τα πλαίσια ζούσαν οι κάτοικοι της επαρχίας της Ξάνθης στη δεκαετία του 1920. Ωστόσο είχαν τεθεί οι βάσεις για μια ανάπτυξη αστικού τύπου, όπως αποδεικνύει και η επαγγελματική δομή της περιοχής. Σ’ αυτό συνέβαλαν, μεταξύ άλλων, η πληθυσμιακή ανανέωση, η προώθηση έργων υποδομής, η ίδρυση συνεταιρισμών και επιμελητηρίων .
Συγκεκριμένα κάθε προσφυγική, αγροτική οικογένεια είχε διαφορετικό εισόδημα και διαφορετικό τρόπο κατανάλωσης των εσόδων της, ενώ και τα δύο ήταν προϋπόθεση του κυρίου επαγγέλματος Οι πρόσφυγες, βέβαια, που εγκαταστάθηκαν στην ύπαιθρο ασχολήθηκαν με τη γεωργία και κυρίως με τις καπνοκαλλιέργειες :

Πίνακας 12 Επαγγελματική διαστρωμάτωση των προσφύγων μετά την αγροτική αποκατάσταση
Επαγγέλματα Αριθμός προσφύγων Ποσοστά (%)
Καπνοπαραγωγοί 1.052 38,5
Κτηνοτρόφοι 50 1,8
Ιερείς και διδάσκαλοι 14 0,5
Μικροεπαγγελματίαι 115 4,2
Καθαρώς γεωργοί 1502 55
Σύνολο 2733 100

Λίγα χρόνια αργότερα η επαγγελματική διαστρωμάτωση των οικογενειών της υπαίθρου – χωρίς να συμπεριλαμβάνονται οι αγρότες και ανεξαρτήτως αν ήταν προσφυγικές ή όχι – είχε ως εξής :

Πίνακας 13 Επαγγελματική διαστρωμάτωση όλων των κατοίκων (γηγενών και προσφύγων) στην ύπαιθρο της επαρχίας Ξάνθης (ανεξάρτητα από τους αγρότες)
Επαγγελματίες υπαίθρου Αριθμός Ποσοστό (%)
Παντοπώλες 196 20,14
Κρεοπώλες 19 1,95
Αρτοποιοί 20 2,05
Τυροκόμοι, αλιείς 41 4,21
Είδη ρουχισμού 19 1,95
Αγροφύλακες κλπ. 230 23,63
Καροποιοί, σιδηρουργοί 30 3,08
Κτίστες, ξυλουργοί κλπ. 63 6,47
Καφεπώλες 76 7,81
Γιατροί, δάσκαλοι, ιερείς 279 28,67
Σύνολο 973 100

Μεγάλη επίσης για το οικογενειακό εισόδημα ήταν και η σημασία του αριθμού των ατόμων και της ηλικίας των μελών κάθε οικογένειας, καθώς και του δευτερεύοντος επαγγέλματος, που καθένα απ’ αυτά είχε τη δυνατότητα ν’ ασκήσει. Επίσης σημαντικό ρόλο έπαιζε η οικονομική ανάπτυξη κάθε χωριού, διότι η γεωργική παραγωγικότητα διέφερε από περιοχή σε περιοχή. Ουσιαστικά, επειδή το μεγαλύτερο τμήμα των οικογενειών της υπαίθρου ασχολούνταν σχεδόν αποκλειστικά με αγροτικές εργασίες, το εισόδημα εξαρτιόταν από τη γεωργική παραγωγή και τις τιμές των προϊόντων στην ελληνική αγορά.
Στην πόλη της Ξάνθης, της οποίας ο πληθυσμός άγγιζε τις 35000 στο τέλος της δεκαετίας του 1920, οι περισσότεροι κάτοικοι ασχολούνταν με αστικά επαγγέλματα. Υπήρχε ένα ποσοστό επαγγελμάτων που εξυπηρετούσε και γεωργικούς σκοπούς – πεταλωτές, σιδηρουργοί (62 άτομα) – και ένας αριθμός που ασχολούνταν με γεωργικές εργασίες. Οι υπόλοιποι δεν είχαν σχέση με την εκμετάλλευση της γης, αλλά με επαγγέλματα, που ήταν χαρακτηριστικά της τότε αστικής ζωής.
Συγκεκριμένα, εκτός από των Εμπορικό Σύλλογο Ξάνθης υπήρχε και η Επαγγελματική Ομοσπονδία, η οποία περιελάμβανε τα παρακάτω σωματεία: παντοπωλών, αρτοποιών, ζαχαροπλαστών, καφεπωλών, κρεοπωλών, ξενοδόχων ύπνου, μαγείρων, οπωροπωλών, πανδοχέων, ραπτών, υφασματεμπόρων, ασφαλιστών και αυτοκινητιστών.
Από τη συνδικαλιστική αυτή τάση των επαγγελματιών δεν έλειπαν και τα εργατικά – κυρίως καπνεργατικά – σωματεία. Στην Ξάνθη λειτουργούσε το Πανεργατικό Κέντρο, οι συντηρητικές οργανώσεις καπνεργα¬τών – η αριστερή οργάνωση «Άμυνα» διαλύθηκε μετά από πιέσεις ως το 1932 –, εργατών οικοδόμων, υποδηματοποιών, κτιστών, ιδιωτικών υπαλλήλων κ.λ.π.
Επίσης, στην Ξάνθη υπήρχαν σύλλογοι οδοντίατρων, φαρμακοποιών και ιατρών και λειτουργούσε δικηγορικός σύλλογος, του οποίου τα μέλη απασχολούνταν με υποθέσεις που εκδικάζονταν στο Πρωτοδικείο και Ειρηνοδικείο της πόλης .
Τέλος, στην πόλη εκδίδονταν οι εφημερίδες «Αστήρ» από το 1929, «Ημερήσια Νέα» από το 1930, η «Ελευθέρα Σκέψις» από το 1931 και η «Συνεταιρισμένη Θράκη». Ομοίως εκδίδονται οι Τουρκικές «Γενή Αντήμ» από το 1924 και η«Μιλλιέτ» από το 1929. Και στον τομέα της δημοσιογραφίας, όπως και στους υπόλοιπους, ιδρύθηκε σωματείο με το όνομα «Ένωσις Δημοσιογράφων» .

ΞΑΝΘΗ 1922-1930

Δήμαρχοι

Στην πόλη της Ξάνθης, οι δήμαρχοι, των οποίων οι θητείες συμπίπτουν με τα χρονικά όρια της εργασίας, ο Χρήστος Μπρωκούμης και ο Ευριπίδης Χασιρτζόγλου, προσπάθησαν να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης. Οι πηγές σχετίζονται κυρίως με τον δεύτερο, ωστόσο και επί δημαρχείας Μπρωκούμη, δημοσιεύτηκαν διαγωνισμοί για την εκτέλεση βασικών έργων. Μερικά απ’ αυτά ήταν η εκπόνηση ρυμοτομικού σχεδίου προφανώς στις νεόκτοιστες περιοχές, το στρώσιμο βασικών οδικών αρτηριών κ.ά. :

Ο Δήμαρχος Ξάνθης διακηρύσσει ότι εκτίθεται εις μειοδοτικόν διαγωνισμόν δι’ ενσφραγίστων προσφορών η εκπόνησις τοπογραφικού, ρυμοτομίας και κτηματογραφικού σχεδίου της πόλεως Ξάνθης επιφανείας περίπου 4000 Β. στρεμμάτων, συμφώνως τοις όροις της υπό του νομομηχανικού Ροδόπης συνταχθείσης και υπό της Γενικής Διοικήσεως Θράκης εγκριθείσης συγγραφής των υποχρεώσεων…

Δήμος Ξάνθης [στο ίδιο φύλλο]
Ο Δήμαρχος Ξάνθης διακηρύσσει ότι: Εκτίθεται εις μειοδοτικήν δημοπρασίαν η κυβολιθόστρωσις τμήματος της οδού από του Φαρμακείου Τριανταφύλλου μέχρι της οικίας Ασήμ Βέη, συμφώνως προς την από της τεχνικής υπηρεσίας του Δήμου συνταχθείσαν μελέτην.
Το έργον προϋπελογίσθη εις δραχ. 32000 εξ’ ων δραχμαί 1588 δι’ απρόοπτα έξοδα. Ποσόν εγγυοδοσίας δραχ. 1600. Η δημοπρασία ενεργηθήσεται την πρώτην Ιουλίου, ημέραν Κυριακήν από της 10ης μέχρι της μεσημβρίας εν τω Δημοτικώ Καταστήματι ενώπιον της Δημαρχιακής Επιτροπής.

Δήμος Ξάνθης [στο ίδιο φύλλο]
Ο Δήμαρχος Ξάνθης διακηρύσσει ότι: εκτίθεται εις μειοδοτικήν δημοπρασίαν δι’ ενσφραγίστων προσφορών η κατασκευή οχετών πλακοσκεπτών εν ταις συνοικίαις «Αχράν Καβάκια» συμφώνως προς την υπό των τεχνικών υπηρεσιών του Δήμου συνταχθείσα μελέτη. Το έργον προϋπελογίσθη εις δραχμάς 103000 εξ ων δραχμαί 5361 δι’ απρόοπτα έξοδα. Ποσόν εγγυοδοσία δρ. 500.
Εν Ξάνθη τη 18 Ιουνίου 1923
Ο Δήμαρχος Ξάνθης
Χρ. Μπρωκούμης.»

Λίγο αργότερα νέος διαγωνισμός δημοσιεύτηκε στις εφημερίδες για το στρώσιμο με κυβόλιθους της κεντρικής οδού της Ξάνθης – μάλλον γίνεται λόγος για τη σημερινή οδό Καβάλας :

Ο Δήμαρχος Ξάνθης διακηρύσσει ότι: Εκτίθεται εις μειοδοτικόν διαγωνισμόν δι’ ενσφραγίστων προσφορών η κυβολιθόστρωσις τμήματος κεντρικής οδού της πόλεως Ξάνθης από των αποθηκών Μεμέτ Πασά μέχρι του τέρματος αυτής…Το έργον προϋπελογίσθη εις δραχμάς 375000 εξ ων δραχμαί 22952 και 53 λεπτά δι’ απρόοπτα έξοδα. Ποσόν εγγυοδοτήσεως 18750.
Εν Ξάνθη τη 27 Ιουλίου 1923.
Ο Δήμαρχος Ξάνθης
Χρ. Μπρωκούμης.

Περισσότερα στοιχεία ανευρέθηκαν για την περίοδο της δημαρχίας του Ε. Χασιρτζόγλου (1925 κεξ.), όταν βέβαια είχε καταλαγιάσει ο αρχικός πανικός της εισροής των προσφύγων και η κατάσταση σαφώς ήταν διαφορετική. Σ’ αυτήν την κατεύθυνση οδηγούν τα έργα που συντελέστηκαν κατά την εποχή αυτή :
1. Παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος, εξαιτίας της δημιουργίας εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Η πόλη και οι γύρω κοινότητες απέκτησαν ρεύμα και φως τουλάχιστον στις κεντρικές οδούς. Αντίθετα πριν τον ηλεκτροφωτισμό η δύση του ηλίου σήμαινε αυτομάτως και το τέλος της ημέρας :

…Καθ’ εσπέραν και πλήρεις τρόμον λόγω των εν μέση αγορά λαμβανουσών χωράν ληστειών και φόνων, σπεύδουσι προ της δύσεως του ηλίου να κλεισθώσιν εις τας οικίας των ...

2. Ιδρύθηκε και οργανώθηκε πυροσβεστική υπηρεσία με τα απαραίτητα μηχανήματα και αυτοκίνητα.
3. Δημιουργήθηκε τηλεφωνικό κέντρο με την οικονομική συνδρομή του δήμου.
4. Κατασκευάστηκαν αθλητικές εγκαταστάσεις και στάδιο, που κόστισαν 700.000 δρχ.
5. Δημιουργήθηκε νέο πολεοδομικό σχέδιο με «λεωφόρους, πλατείας, πάρκα κλπ. εξωραϊστικά έργα»,
6. Ιδρύθηκε Δημο¬τικό Νοσοκομείο 30 κλινών, με τμήμα¬τα παθολογικό και μαιευτικό και παράρτημα λοι¬μωδών νόσων 14 κλινών,
7. Εντός της πόλεως επιστρώθηκαν με διάφορα υλικά ο¬δοί 8 χιλιομέτρων και η κεντρική πλατεία,
8. Δημιουργήθηκε σφαγείο, που μπορούσε να επαρκέσει και σε πιθανή αύξηση του πληθυσμού της πόλης κατά 25%, και τέλος
9. Ο Δήμος δαπανούσε γύρω στις 300.000 δρχ. ως βοηθήματα για τους άπορους και συγκεκριμένα για την περιστασιακή νοσηλεία, για την παροχή φαρμάκων και τη διατροφή τους.
Στις αρχές επίσης της δεκαετίας του 1930 βρίσκονταν υπό κατασκευή:
1. Το νέο Δημοτικό Νοσοκομείο Ξάνθης 90 κλινών, με τμήμα παθολογικό, χειρουργικό, μαιευτικό, γυναικολογικό, μικροβιολογικό, ακτινοσκόπησης, χημείο και με σύ¬στημα απολυμάνσεως.
2. Κατασκευάζονταν, επίσης, κτίριο Λοιμοκομείου και απολυμαντήριου.
3. Παράλληλα επιστρώνονταν οδοί μήκους 3 χλμ. και
4. Είχε προγραμματιστεί η κατασκευή σχολείων και γυμνασίου με τη συνδρομή του Δήμου και του Υπουργείου Παιδείας.
Πέρα από τις παραπάνω ενέργειες ο δήμος συντηρούσε δύο νυκτερινά σχολεία και επιχορηγούσε τα υφιστάμενα αθλητικά σωματεία, ενώ, παράλληλα, απασχολούσε περίπου 400 εργάτες.

ΞΑΝΘΗ 1922-1930

Ποιότητα ζωής και συνθήκες υγιεινής

Στην περιοχή της Ξάνθης αλλά και στις υπόλοιπες, όπου εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες, οι γενικές συνθήκες υγιεινής και διαβίωσης των πληθυσμών ήταν πολύ κατώτερες ενός ανεκτού ορίου. Οι συνθήκες κατοικίας των αστών ήταν μάλλον καλύτερες από αυτές στα χωριά, όπου η έλλειψη φωτισμού και αερισμού των κατοικιών, η ομαδική εντός του ίδιου δωματίου συγκέντρωση όλων των μελών της οικογένειας και η συχνή εγκατάσταση των στάβλων εντός της οικίας δημιουργούσαν ιδιαιτέρα ευνοϊκές συνθήκες για τη διάδοση της ελονοσίας και των τυφοειδών πυρετών. Επίσης, η πυκνότητα του πληθυσμού, οι συνέπειες της συρροής πληθυσμών, η άγνοια της πρόληψης και αντιμετώπισης, η οικονομική δυσπραγία, το ελλιπές διαιτολόγιο και η έλλειψη της σωματικής καθαριότητας υπήρξαν μερικοί απ’ τους παράγοντες για τη διάδοση του φαινομένου .
Η περισσότερο διαδεδομένη ενδημική ασθένεια ήταν η ελονοσία. Σύμφωνα με τα στατιστικά δεδομένα της πενταετίας 1921-1925 η μέση αναλογία νοσηρότητας εξαιτίας της ελονοσίας στο σύνολο του πληθυσμού του νομού Ροδόπης έφθασε το 41%, στον κάμπο της Ξάνθης κυμαινόταν μεταξύ 80 – 90%, ενώ στην πόλη της Ξάνθης το 30% του πληθυσμού της πόλεως είχαν προσβληθεί από τη νόσο .
Από τις επιδημικές μολυσματικές ασθένειες αυτή που ήταν περισσότερο διαδεδομένη ήταν ο τυφοειδής πυρετός και ο παράτυφος, Το φαινόμενο παρουσίαζε έξαρση στην πόλη της Ξάνθης, τα Κιμμέρια και τα άλλα χωριά, που υδρεύονταν από χειμαρρικά ύδατα με αποτέλεσμα κάθε έτος να σημειώνονται γύρω στα 200 κρούσματα τυφοειδούς πυρετού :

Γενικώς από απόψεως συνθηκών υγιεινής οι χωρικοί ευρίσκονται εις κατάστασιν μικρόν απέχουσαν της πρωτογόνου …Η παρατηρούμενη μεγάλη θνησιμότης εις τα βρέφη προέρχεται κυρίως εκ του ότι αγνοούνται τελείως και αι στοιχειωδέστεραι συνθήκαι υγιεινής τούτων.

Στην περιοχή της Ξάνθης, που αφθονούσαν τα έλη και οι λίμνες, ήταν μάλλον λογική η διάδοση της ελονοσίας, αν ληφθούν υπόψη και οι γενικότερες συνθήκες υγιεινής. Ωστόσο καταδεικνύεται απ’ τον παρακάτω πίνακα ότι οι συνθήκες υγιεινής των προσφύγων ήταν κατά πολύ κατώτερες απ’ τις αντίστοιχες των γηγενών κατοίκων. Μία από τις πιθανές αιτίες για το συγκεκριμένο φαινόμενο ήταν ότι οι πρόσφυγες δε διέθεταν ακόμη κατοικίες μόνιμες, οι οποίες μπορούσαν να διασφαλίσουν υγιεινές συνθήκες διαβίωσης :

Πίνακας 11 Νοσηρότητα στο νομό Ροδόπης (%)
Έτος Γηγενείς Πρόσφυγες Μ.Ο.
1923 40 70,93 55,46
1924 41,66 60,83 51,24

Κατά τα έτη 1921 – 1924 οι επιδημίες της ελονοσίας συνεχίστηκαν με τάσεις αύξησης της έντασής τους. Από το 1925 και κατά τα έτη 1926 και 1927 η ελονοσία βρισκόταν σε ύφεση, αλλά επιδεινώθηκε πάλι η κατάσταση το 1928 και το 1930 .
Για την αντιμετώπιση των παραπάνω μολυσματικών ασθενειών αλλά και των υπόλοιπων προβλημάτων υγείας λειτουργούσε στην Ξάνθη ένα Δημοτικό Νοσοκομείο, ένα ιατρείο αφροδισίων νοση¬μάτων, δύο χειρουργικές κλινικές, ιατρείο οφθαλμολογικό, μικροβιολογικό εργαστήριο και, τέλος, ιατρείο για την ιατρική περίθαλψη των καπνεργατών του Ταμείου Ασφαλίσεως Καπνεργατών .
Στην επαρχία της Ξάνθης εργάζονταν 52 γιατροί, εκ των οποίων οι 34 στην Ξάνθη, 6 σε ημιαστικά κέντρα (Γενησσαία και Άβδηρα) και 12 στα διάφορα χωριά της περιφέρειας. Επίσης λειτουργούσαν στην Ξάνθη 12 φαρμακεία .
Πέρα όμως από την κρατική ή ιδιωτική πρωτοβουλία για την υγεία του γηγενούς και προσφυγικού πληθυσμού η επαρχία της Ξάνθης είχε ανάγκη από αποξηραντικά έργα. Ο χείμαρρος της πόλης (σημ. Κόσσυνθος) και το έλος της Γκιζέλας, εκτός των εκτάσεων που κάλυπταν, προσέφεραν εύφορο έδαφος για τη διάδοση της ελονοσίας, πράγμα που καθιστούσε επιβεβλημένη την αλλαγή του ρου του χειμάρρου καθώς και την αποξήρανση του έλους .
Ωστόσο, τα έργα που θα μπορούσαν να συνδράμουν στην αναβάθμιση της ποιότητας της ζωής των κατοίκων της επαρχίας της Ξάνθης ήταν λιγοστά :

Προ της εκδηλώσεως της καπνικής κρίσεως το μεγαλύτερον ποσοστόν των εσόδων διετίθετο κυρίως διά την ανέγερσιν ωραίων και επιβλητικών κοινοτικών καταστημάτων πρωτίστως, ακολούθως δε σχολείων. Σοβαρόν επίσης ποσόν εξόδων απετέλουν και τα έξοδα διοικήσεως δεδομένου ότι τότε και οι οργανισμοί αυτοί ήσαν κέντρα κομματικών εκμεταλλεύσεων.
Ελάχιστα εξ αυτών εξόδευον δια τον φωτισμόν των χωρίων…, την καθαριότητα των δρόμων. Συμπτωματικώς ενίοτε οι κάτοικοι των χωρίων δια προσωπικής εργασίας προέβαινον εις την επισκευήν των δρόμων των χωρίων των.

Η τοπική αυτοδιοίκηση στην επαρχία Ξάνθης δεν ήταν δυνατό να χρηματοδοτήσει τα πολλά, αλλά καταλυτικά έργα, που ήταν απαραίτητα για την αναβάθμιση της ποιότητας ζωής. Η έλλειψη χρημάτων, η ανοργάνωτη κατασπατάληση των υπαρχόντων πόρων και η ανάγκη να δοθεί σημασία στην ίδια την ζωή των προσφύγων και όχι στις συνθήκες διαβίωσης αποτέλεσαν μερικές από τις αιτίες της κακοδιοίκησης. Οι άνθρωποι με άλλα λόγια πέθαιναν στο δρόμο – τουλάχιστον τους πρώτους μήνες – κι αυτό ήταν ανασταλτικό για τις αποφάσεις της τοπικής αυτοδιοίκησης, που αφορούσαν στην κατασκευή έργων για την αναβάθμιση της ποιότητας της ζωής των προσφύγων. Κύριο μέλημα ήταν η ίδια η ζωή :

Ελαχίστην πράγματι μέριμναν οι δημοτικοί και κοινοτικοί άρχοντες καταβάλλουσι δια την βελτίωσιν της διαβιώσεως των κατοίκων. H αποχέτευσις των υδάτων, η ύδρευσις, η καθαριότης κλπ θεωρούνται ως περιτταί πολυτέλειαι. Αλλά και αν εκτελούνται ακόμη γίνονται δι’ εντυπωσιακούς μάλλον σκοπούς, ή δια την επίτευξιν πραγματικής υγιεινολογικής βελτιώσεως.


Ύδρευση

Το ζήτημα της ύδρευσης – σε αντίθεση με τα παραπάνω – απασχολούσε όλους τους κατοίκους της περιοχής. Η πόλη της Ξάνθης και τα περισσότερα χωριά αντιμετώπιζαν πρόβλημα ύδρευσης λόγω των ανθυγιεινών συνθηκών περισυλλογής και μεταφοράς του νερού :

... Δεν θα ελησμονήθη το μαρτύριον των δημοτών κατά την εποχήν εκείνην, εκ της λει-ψυδρίας, οίτινες εν απογνώσει συνεπλέκοντο εις ομηρικάς και δι’ ομηρικών όντως μέσων μάχας δια την απόκτησιν ολίγων λίτρων ύδατος ...

Ελάχιστα από τα έσοδα των δήμων και των κοινοτήτων χρησιμοποιούνταν για την συντήρηση αυτών των έργων υδρεύσεως που κατασκευάστηκαν από την Ε.Α.Π. ή για την κατασκευήν νέων .
Μόλις μετά το 1925 επί δημαρχίας Ευριπίδη Χασιρτζόγλου όλοι οι πήλινοι υδροσωλήνες του παλαιού υδραγωγείου αντικαταστάθηκαν από νέους σωλήνες από χυτοσίδηρο και κατασκευάστηκε νέο υδραγωγείο, το οποίο παρείχε ύδρευση στη νέα πόλη – προσφυ¬γικοί συνοικισμοί – και 200 νέες Δημοτικές κρήνες .

ΞΑΝΘΗ 1922-1930

Κτηνοτροφία

Ο αριθμός των ιδιόκτητων ζώων των προσφύ­γων – χωρίς να συμπεριλαμβάνονται τα ζώα που παραχωρήθηκαν στους πρόσφυγες από την Ε.Α.Π. – ανήλθε σε 196.265 ζώα μικρά και μεγάλα, εκ των οποίων τα 112.397 μεταφέρθηκαν απ’ αυτούς κατά την εκκένωση της Αν. Θράκης και μερικά τα μετέφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες από την Βουλγαρία. Τα υπόλοιπα 83.868 αγοράσθηκαν απ’ ευθείας από τους πρόσφυγες μέχρι το 1929 [1].
Οι επείγουσες ανάγκες και η έλλειψη μεγάλων χρηματικών πόρων απέτρεψαν την Ε.Α.Π. από τη χορήγηση εκλεκτών ποικιλιών ζώων στους πρόσφυγες. Συγκεκριμένα παραχωρήθηκαν 414 ζώα αξίας 1.830.780 δρχ. Τα περισσότερα από αυτά προέρχονταν από τη Βουλ­γαρία και ήταν της ίδιας ποικιλίας με αυτά που είχαν ήδη οι πρόσφυγες.
Η συνδρομή της Ε.Α.Π. στην ανάπτυξη της κτηνοτροφίας συνεχίστηκε και με την ίδρυση του ζωοτεχνικού σταθμού. Κάθε προσφυγική οικογένεια διέθετε στην ύπαιθρο μεγάλο αριθμό ζώων, ωστόσο λόγω της επεκτάσεως των καλλιεργούμενων εκτάσεων και της έλλειψης εκτεταμένων βοσκοτόπων η εντατική κτηνοτροφία βρισκόταν σε μια συνεχή πτώση. Γενικά, η ανάπτυξη της κτηνοτροφίας βρισκόταν σε σχέση αντιστρόφως ανάλογη με την επέκταση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων.

Αλιεία, ναυτιλιακή κίνηση

Η αλιεία στην επαρχία της Ξάνθης ήταν από τους τομείς με τη μικρότερη ανάπτυξη. Το λιμάνι του Πόρτο – Λάγο, αν και ήταν το επίνειο της επαρχίας, είχε ανάγκη από λιμενικά και εμβαθυντικά έργα και για το λόγο αυτό η κίνησή του ήταν ιδιαίτερα περιορισμένη[2].
Ώθηση για την εκμετάλλευση του υγρού στοιχείου της επαρχίας και παράλληλη φορολόγηση των εσόδων δόθηκε από τον οικονομικό έφορο Ξάνθης, Ε. Φραγκάκο, το 1922[3]:

Ο Οικ. Έφορος Ξάνθης διακηρύττει ότι εκτίθεται εις πλειοδοτικήν δημοπρασίαν ενοικιάσεως διετούς δια τα έτη 1923 και 1924 το δικαίωμα αλιείας 20% επί των αλιευομένων ιχθύων της παραλίας Πόρτο-Λάγο μέχρι των εκβολών του Νέστου. Αι δημοπρασίαι άρχονται από της 4 Ιανουαρίου εν Ξάνθη. Οι κεφαλαιώδεις και σπουδαιότεροι όροι της ενοικιάσεως αναφέρονται εις σχετικήν διακήρυξίν μου, ήτις εστάλη προς τους δημάχρους Θεσσαλονίκης, Καβάλλας, Αλεξανδρουπόλεως και Κομοτινής, όπου δύνανται να απευθυνθώσιν οι ενδιαφερόμενοι ως και εις τα γραφεία της οικονομικής εφορείας Ξάνθης.
Εν Ξάνθη τη 31 Δεκεμβρίου 1922
Ο Οικ. Έφορος Ξάνθης
Ε. Φραγκάκος.

Η λιμνοθάλασσα της Βιστωνίδας μπορούσε να γίνει αντικείμενο αλιευτικής εκμετάλλευσης, πράγμα που γρήγορα συνειδητοποίησε το ελληνικό κράτος παρέχοντας ελαφρύνσεις και προνόμια[4]:

Η χρυσοφόρος ιχθυοτρόφος λίμνη «Μπορού» παρά το Πόρτο-Λάγο εκτίθεται εις πλειοδοτικήν δημοπρασίαν ενοικιάσεως κατά τας κάτωθι διακρίσεις:
Α) Ενοικιάζεται συνολικώς δια μίαν πενταετίαν το αποκλειστικόν δικαίωμα αλιείας εν τοις ιχθυοτροφείοις και τη Λίμνη ολοκλήρω.
Β) Συγχρόνως διεξαχθήσονται δημοπρασίαι και τμηματικής ενοικιάσεως δια μίαν τριετίαν 1) του αποκλειστικού δικαιώματος αλιείας εν τοις ιχθυοτροφείοις και 2) του φόρου 20% εν τω εσωτερικώ της λίμνης.
Αι δημοπρασίαι θέλουσι λάβει χώρα εν Ξάνθη την 11ην Μαρτίου ε. έ. κατά το άρτι τεθέν εν ισχύι ημερολόγιον.
Δια πλείονας πληροφορίας ως και δι’ αποστολήν εντύπων διακηρύξεων δύναται πας βουλόμενος να αποταθή εις Γενικήν Διοίκησιν Θράκης – Διεύθυνσιν Οικονομικών Υπηρεσιών εις του Υπουργείον της Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα αλιείας και εις απάσας τας Νομαρχίας του Κράτους.
Ο Γενικός Διοικητής
Σπ. Δάσιος.

Οι προσπάθειες για αλιευτική εγκατάσταση όμως απέτυχαν με αποτέλεσμα να μειωθούν οι θέσεις εργασίας και γενικότερα να ανακοπεί μια αναπτυξιακή πορεία της περιοχής, πράγμα που είχε επισημάνει ο Α. Μιχαλακόπουλος[5]:

Θα ηδύνατο, ασφαλώς, να επιτύχη μια συστηματική εγκατάστασις συνεταιρισμού αλιέων, υπό ειδικού δειυθυνομένη. Και η ιχθυοπαραγωγή θα ηύξανε σημαντικώς, συντελούσα εις την ευθηνίαν του βίου, και επιστημονικώτερον θα διεξήγετο και 100 – 200 οικογένειαι θα εύρισκον επαρκή πόρον ζωής.

Μόνο στο τέλος της δεκαετίας του 1920 και με την επιχορήγηση των δήμων Ξάνθης και Κομοτηνής προσέγγιζε μία φορά την εβδομάδα το φορτηγό πλοίο «Ένωσις». Παράλληλη υπήρξε και η ανέγερση λιμενικών αποθηκών και η ίδρυση ναυτικού πρακτορείου[6].
[1] Για την κτηνοτροφία αποκλειστική πηγή αποτέλεσε ο Παπαδόπουλος, ό.π., σσ. 168-169.
[2] Γενική Διεύθυνσις Θράκης, ό.π., σ. 262.
[3] Μακεδονία, 6/1/23.
[4] Μακεδονία, 15/2/23.
[5] Μιχαλακόπουλος, ό.π., σ. 608.
[6] Γενική Διεύθυνσις Θράκης, ό.π., σ. 262.

ΞΑΝΘΗ 1922-1930

Αναδιανομή εκτάσεων

Σύμφωνα και με το άρθρο 14 της συνθήκης της Λωζάννης κάθε πρόσφυγας δικαιούνταν από τη χώρα εγκατάστασής του περιουσία ίσης αξίας και της ίδιας φύσεως με αυτήν που εγκατέλειψε στη χώρα προέλευσής[1]. Το ελληνικό κράτος και για λόγους τάξεως και αρμονίας προσέφερε εκτάσεις γης στους πρόσφυγες. Έτσι μετά την εφαρμογή του Ν.Δ. της 4 Ιανουαρίου 1923 «περί αναγκαστικής απαλλοτριώσεως των μεγάλων ιδιοκτησιών δια την εγκατάστασιν των προσφύγων» μέχρι την υπογραφή του ελληνοτουρκικού συμφώνου φιλίας το 1928 τα περισσότερα τσιφλίκια της περιοχής της Ξάνθης, που απαλλοτριώθηκαν, αγοράσθηκαν από το Ελληνικό Δημόσιο, παραχωρήθηκαν κατόπιν στην Ε.Α.Π. και διανεμήθηκαν στους πρόσφυγες ή και στους γηγενείς που διέθεταν ελάχιστη ιδιοκτησία. Στη διανομή περιλήφθηκαν και πολλές δημόσιες – κοινοτικές εκτάσεις, για τις οποίες δεν καταβλήθηκε καμία αποζημίωση[2].
Επίσης, όπως συνέβη και στην υπόλοιπη Θράκη, οι εκτάσεις των μουσουλμάνων απαλλοτριώνονταν μόνο με τη συγκατάθεση του ιδιοκτήτη, αφού σύμφωνα με το 16ο άρθρο της συνθήκης της Λωζάννης[3]

Ουδέν εμπόδιον θέλει παρεμβληθή δια την παρά των κατοίκων, των δυνάμει του άρθρου 2 εξαιρουμένων της ανταλλαγής τμημάτων, ελευθέραν άσκησιν του δικαιώματος αυτών όπως παραμείνωσιν εκεί ή επιστρέψωσιν και απολαμβάνωσιν ακωλύτως της ελευθερίας των και των δικαιωμάτων αυτών ιδιοκτησίας εν Τουρκία και εν Ελλάδι. Η διάταξις αύτη δεν θέλει προβληθή ως λόγος παρεμποδίσεως της ελευθέρας αποξενώσεως της περιουσίας της ανηκούσης εις τους κατοίκους των ειρημένων τμημάτων των εξαιρουμένων της ανταλλαγής ως και της εκούσιας αναχωρήοεως εκείνων εκ των κατοίκων τούτων, οίτινες επιθυμούσι να εγκαταλείψωσι την Τουρκίαν ή την Ελλάδα.

Αντ’ αυτών υπήρχαν οι εκτάσεις των Βουλγάρων, που είχαν ανταλλαχθεί σύμφωνα με τη συνθήκη του Νεϋγύ[4]:

Πίνακας 8 Προέλευση και έκταση των παραχωρηθέντων στους πρόσφυγες εκτάσεων
Προέλευση των εκτάσεων
Στρέμματα
Ανταλλάξιμων Τουρκικών
1280
Ανταλλάξιμων Βουλγαρικών
469
Απαλλοτριώσεις
102809
Επιτάξεις
17300
Δημοσίου
27570
Άλλες κατηγορίες
11221
Σύνολο
160649

Πέρα από τις βουλγαρικές εκτάσεις, οι οποίες δεν ήταν άλλωστε μεγάλες σ’ έκταση, το μεγαλύτερο τμήμα των παραχωρηθέντων στους πρόσφυγες εκτάσεων προήλθε απ’ τις απαλλοτριώσεις. Οι τελευταίες πιθανώς να έβλαψαν τους παλιούς ιδιοκτήτες, αλλά εξίσου πιθανό είναι να τους ωφέλησαν μεγαλώνοντας τις περιουσίες τους. Για παράδειγμα άγνωστο παραμένει ποιοι ήταν οι παλαιοί ιδιοκτήτες, πόσα στρέμματά τους απαλλοτριώθηκαν και πόσα χρήματα ήταν η αποζημίωσή τους.
Ανεξάρτητα από τα παραπάνω, η επιτάχυνση της αγροτικής μεταρρύθμισης λόγω της εγκαταστάσεως των προσφύγων προκάλεσε την αναδιανομή των γαιών και τη ριζική αλλαγή των γαιοκτητικών συνθηκών:

Πίνακας 9 Κατανομή εκτάσεων μετά την αναδιανομή
Ιδιοκτησίες
Στρεμματα
3
3000 – 4000
2
2000 – 3000
2
1000 – 2000
5
300 – 1000
50
100 – 300

Όλη η υπόλοιπη καλλιεργήσιμη έκταση χωρίστηκε σε ιδιοκτησίες και κλήρους 1-5 μέχρι 100 στρεμμάτων[5].
Σύμφωνα με τον παραπάνω πίνακα δεν εξαφανίστηκε η γαιοκτητική ελίτ, καθώς 62 ιδιοκτήτες κατείχαν περίπου 40000 στρέμματα, ενώ οι υπόλοιποι ιδιοκτήτες – γηγενείς και πρόσφυγες – μοιράζονταν 120000 στρέμματα. Γενικώς, για τους πρόσφυγες και τους γηγενείς σ’ ολόκληρη την περιφέρεια της πεδιάδας της Ξάνθης κατά μέσον όρο αναλογούσαν κατά οικογένεια γύρω στα 28 έως 33 στρέμματα καλλιεργήσιμης γης. Βάσει των δεδομένων της Τοπογραφικής Υπηρεσίας επί 39 προσφυγικών συνοικισμών σε 3265 κληρούχους διανεμήθηκαν κλήροι εκτάσεως 128202 στρεμμάτων. Αναλογούσε κατά κληρούχο έκταση 39 στρεμμάτων, μάλλον μεγαλύτερη της μέσης αναλογίας επί του συνόλου του γεωργικού πληθυσμού[6].
Εξαιτίας της φύσης του εδάφους η ποιότητα της παραχωρούμενης έκτασης διέφερε από περιοχή σε περιοχή, προκαθορίζοντας ουσιαστικά τη γονιμότητα της γης και τα κέρδη των αγροτών. Ο πίνακας καταδεικνύει ότι λιγότερες από τις μισές εκτάσεις ήταν άμεσα καλλιεργήσιμες, ενώ οι υπόλοιπες είτε δεν ήταν δυνατό να καλλιεργηθούν είτε έπρεπε να γίνουν αποστραγγιστικά έργα[7]:

Πίνακας 10 Ποιότητα εκτάσεων που παραχωρήθηκαν στους πρόσφυγες
Εκτάσεις που παραχωρήθηκαν
Στρέμματα
Πρώιμες και όψιμες
53649
Χέρσες και εν αγραναπαύσει
18500
Ορεινές ή πετρώδεις
53300
Βαλτώδεις
35200
Σύνολο
160649

Ωστόσο, η ελληνική κοινωνία δε διέθετε τις προϋποθέσεις, ώστε να ενσωματώσει άμεσα τους πρόσφυγες και ιδιαίτερα αυτούς που εγκαταστάθηκαν στην ύπαιθρο, καθώς η διαδικασία διανομής αποπερατώθηκε μόλις το 1933. Έτσι πολλοί πρόσφυγες μέχρι να ολοκληρωθεί η διαδικασία δε διέθεταν ιδιοκτησία και αυτό λειτουργούσε ανασταλτικά στην πλήρη αποδοχή της εγκατάστασής τους στην Ελλάδα. Ειδικά για την περιοχή της Ξάνθης δεν υπάρχουν στοιχεία για το χρόνο, που ολοκληρώθηκε η διανομή εκτάσεων, ωστόσο, αν ληφθεί υπόψη ότι η «Απολογία του έργου της Γενικής Διοίκησης Θράκης του 1931» που έχει διασωθεί, αφορά όχι μόνο το 1931 αλλά και όλη τη δεκαετία από το 1922, ίσως να πρόκειται για τη γενική καταγραφή του ολοκληρωμένου πλέον έργου της Γενικής Διοικήσεως στο θέμα των προσφύγων. Ήδη βέβαια απ’ το 1928 ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος, εκφραστής και υποστηρικτής των προσφυγικών θέσεων στην πολιτική στηλίτευε την καθυστέρηση της διανομής γαιών στους πρόσφυγες[8]:

Εκ των πρωτευόντων έργων πρέπει να είναι η οριστική εις τους εγακτασταθέντας διανομή των απαλλοτριωθέντων κτημάτων και η ταχεία αποζημίωσις των αγροτών προσφύγων. Η συνείδησις του αγρότου ότι κατέχει κατά κυριότητα οριστικήν πλέον και αμετάκλητον το τεμάχιον γης, όπερ καλλιεργεί, και ότι εκανόνισε τα προς την Ε.Α.Π. χρέη του, θα τον ενθαρρύνη εις ανάπτυξιν της καλλιεργείας του και εις την βελτίωσιν των μεθόδων και των ειδών αυτής.
[1] Υπουργείο Εξωτερικών, ό.π.
[2] Αλτσιτζόγλου, ό.π., σ. 107.
[3] Υπουργείο Εξωτερικών, ό.π.
[4] Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 166.
[5] Αλτσιτζόγλου, ό.π., σ. 107.
[6] Αλτσιτζόγλου, ό.π., σσ. 111-112.
[7] Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 166.
[8] Μιχαλακόπουλος, ό.π., σ. 609.

ΞΑΝΘΗ 1922-1930

Αποκατάσταση προσφύγων

Πέρα όμως από τα πολιτικά ζητήματα, βασικό μέλημα της Ξάνθης ήταν η αποκατάσταση των προσφύγων, οι οποίοι υπολογίζονται γύρω στους 20000 με 30000 ανθρώπους με αποτέλεσμα περίπου την αύξηση του πληθυσμού στην περιοχή κατά περίπου 40%. Τα προβλήματα που ανέκυψαν μετά τη μικρασιατική καταστροφή ήταν τεράστια για την Ξάνθη, διότι, ενώ ήταν «μια κατεστραμμένη πόλη, που είχε βγει πρόσφατα από μια ξενική κατοχή και προσπαθούσε ν’ αποκαταστήσει τους δικούς της κατοίκους, που επέστρεφαν στις εστίες τους μετά τη βουλγαρική κατοχή, ήταν υποχρεωμένη να βρει στέγη, δουλειά, χωράφια για ένα προσφυγικό πληθυσμό ισάριθμο με το δικό της»[1].

Στέγαση

Βασικό μέλημα της ελληνικής κυβέρνησης αλλά και των τοπικών αρχών μετά την εισροή των προσφύγων στην Ξάνθη ήταν η στέγαση και η σίτιση του νέου αυτού πληθυσμού. Εκ μέρους της κυβέρνησης συχνές με τα δεδομένα της εποχής – η κάλυψη της απόστασης Αθήνας-Κομοτηνής με το τρένο απαιτούσε 36 ώρες[2] – ήταν οι επισκέψεις των υπουργών στην περιοχή, οι οποίες είχαν σκοπό τη διευκόλυνση του έργου της αποκατάστασης υπερπηδώντας, κυρίως, τις γραφειοκρατικές διαδικασίες. Ο θεσμός της Γενικής Διοικήσεως Θράκης με τη σειρά του αποτέλεσε το μοναδικό εκπρόσωπο του ελληνικού κράτους μέχρι τη διενέργεια εκλογών και την ίδρυση της ΕΑΠ, ο οποίος πιθανότατα συνέβαλε τα μέγιστα στην αρχική αποκατάσταση[3]:

Αφίκετο ενταύθα ο υπουργός της Προνοίας κ. Δοξιάδης συνοδευόμενος υπό του Γεν. Διοικητού Θράκης και της ακολουθίας του. Τον υπουργόν υπεδέχθησαν αι αρχαί και ο λαός ενθουσιωδώς. Ο κ. Δοξιάδης ενέκρινε την ίδρυσιν γεωργικού οικοτροφείου και διέταξε την παροχήν κρατικών μέσων δι’ ενίσχυσιν της πρωτοβουλίας των Ξανθέων. Εζήτησε τηλεγραφικώς παρά του υπουργείου Γεωργίας, όπως απαλλοτριωθούν εθνικά τσιφλίκια περιφερείας Ξάνθης.
Ο κ. Υπουργός διέταξε την παροχήν γηπέδου και υλικού εις τους εφέδρους αξιωματικούς δια την ανέγερσιν οικιών, συνέστησε δε εις τον Γενικόν Διοικητήν όπως κατά προτίμησην εις τας δημοσίας υπηρεσίας προσλαμβάνονται οι εκ αυτών επιθυμούντες τούτο και έχοντες τα απαιτούμενα προσόντα. Επίσης διέταξε κατόπιν υποβληθείσης σχετικής παρακλήσεως παρά της ενώσεως των παλαιών πολεμιστών, όπως παρασχεθή οιαδήοποτε ενίσχυσις εις τους απόρους εφέδρους.
Σχετικώς δια την παραχώρησιν των ανεγειρομένων οικιών εις τους πρόσφυγες εκανόνισε, όπως κατά πρώτον δοθούν οικίαι εις τας προσφυγικάς οικογενείας των φονευθέντων εν πολέμω, μετά ταύτα εις οικογενείας των προσφύγων των υπηρετησάντων εν τω στρατώ, κατόπιν εις τας απόρους προσφυγικάς οικογενείας και τελευταίον εις τας εκ τούτων σχετικώς ευπορούσας.

Παράλληλα με την κρατική μηχανή ενεργούσε και η αγγλική Οργάνωση «Προς διάσωσιν του παιδίου». Πληροφορίες για τους τομείς και το βαθμό συνεισφοράς της παραμένουν ακόμα άγνωστες[4]:

Αφίκετο [ενν. στη Θεσσαλονίκη] χθες εξ Αθηνών ο κ. Σαμπ (ή Σάμυ) αντιπρόσωπος της αγγλικής οργανώσεως προς διάσωσιν του παιδίου. Ο κ. Σαμπ αναχωρεί σήμερον δια Ξάνθην, όπου θα διανείμη διάφορα τρόφιμα εις τους εκεί εγκατεστημένους πρόσφυγας.

Οι επισκέψεις των υπουργών και άλλων πολιτικών δεν ήταν δυνατό να δώσουν μόνιμη λύση στο πρόβλημα της προσφυγικής αποκατάστασης. Πολλά υπήρξαν τα παράπονα των προσφύγων για τη λειτουργία των υπηρεσιών, που ήταν αρμόδιες για τη στέγαση και τη σίτισή τους. Στο παρακάτω παράθεμα οι πρόσφυγες κατηγορούν τους υπαλλήλους της περιθάλψεως προσφύγων ότι επέλεγαν τα άτομα, στα οποία θα χορηγούσαν κατοικία και προέβαιναν σε ενέργειες που προκαλούσαν αντιδράσεις από τη μεριά των προσφύγων. Η ανεπάρκεια των πηγών δεν επιτρέπει γενικεύσεις, ωστόσο, είναι φανερό ότι οι ανάγκες των προσφύγων και εν τέλει αυτά που δικαιούνταν, γίνονταν αντικείμενο εκμετάλλευσης τουλάχιστον τους πρώτους μήνες μετά την Ανταλλαγή από τους αρμόδιους φορείς[5]:

Ξάνθη 26. – Εις το υπ’ αριθ. 4013 της 11/3/1923 φύλλον της εφημερίδος «Φως» είδομεν να εξυμνήται το έργον των υπαλλήλων της περιθάλψεως προσφύγων και ιδία του κ. Γιαννάκη Κανάτα.
Ο κ. ανταποκριτής του «Φωτός» διερχόμενος τυχαίως ενταύθα δεν ηδύνατο φυσικώ τω λόγω εντός ημέρας ν’ αντιληφθή το επιτελεσθέν έργον των ως άνω υπαλλήλων και να προβή εις εξυμνήσεις. Δέον να γνωρίζουσιν οι αρμόδιοι της περιθάλψεως υπάλληλοι, ως και η Αμερικ. αποστολή, ότι φρικτά παράπονα εγείρομεν εναντίον τόσον κατά του κ. Κανάτα Ιωάννου όσον και κατά του κ. Μουτεβελλή επόπτου των Ορφανοτροφείων και προσφύγων και εκδόσεως δελτίων άρτων αυτών. Ούτω καθ’ εκάστην ημέραν παρουσιαζόμενοι οι δυστυχείς πρόσφυγες εν τω γραφείω του κ. Κανάτα εκ των οποίων πλείστοι γυναίκες χήραι μετά των ανηλίκων τέκνων των εις τας αγκάλας ζητούσαι άλλαι μεν οικήματα προς στέγασιν, άλλαι εργασίαν τινα, αποπέμπονται χυδαιότατα και σατραπικώ τω τρόπω δεν παραλείπει να εξυβρίζη τας δυστυχείς γυναίκας, ως απλούν δε πρότυπον της σατραπικής συμπεριφοράς του παραθέτομεν το εξής επεισόδιον, του οποίου παρόντες έτυχον και τινες των κατηγορουμένων. Γραιά τις παρουσιασθείσα ως άλλαι όπως μεσολαβήση και παραχωρηθή εις αυτήν εργασία τις εις τα Καπνεργοστάσια «δέον να σημειωθεί ότι εις αβράς δίδας κλπ. προθύμως υπέγραφεν σημείωμα» απεπέμφθη η δυστυχής γραιά χυδαιώς υπό του κ. Κανάτα Ιωάννου με τας εξής φράσεις πτύων συγχρόνως αυτήν. «Φτου να σε πάρη ο διάβολος!!! Ζώα, γκρεμνισθήτε απ’ εμπρός μου να ησυχάσω».
Όσον αφορά το ζήτημα της στεγάσεως των προσφύγων, τούτο εκτελείται αυπ’ αυτού του ιδίου και όπως θέλει, δηλ. στεγάζει σαρδελοειδώς και εις τα πλέον βρωμερά οικήματα πάσαν ξένην προς αυτόν δυστυχή οικογένειαν παραχωρών τα καλλίτερα οικήματα εις γνωστούς φίλους του προς διασκέδασιν.
Εν τη παρούση δέον ν’ αναφέρωμεν και περί της δράσεως του κ. Μουτεβελλή, επόπτου των Ορφανοτροφείων και προσφύγων Ξάνθης, ούτος, ως μας διαβεβαιοί ο κ. Νικόλ. Χρυσανθακόπουλος υπάλληλος του ειρηνοδικείου Ξάνθης κατόρθωσε να εκδοθή δελτίον άρτου υπ’ αριθ. 254 επ’ ονόματι Γεωργίου Αντωνιάδου πρόσφυγος ανυπάρκτου ενταύθα. Το δελτίον εκδοθέν δι’ έξ άτομα ελάμβανεν οκάδ. Άρτου 9 εις εκάστην διανομήν. Μη αρκούμενος δε εις την εκμετάλλευσιν τούτου, μετέβη εις το αρτοποιείον παρασκευής προσφυγικού άρτου την 8ην Μαρτίου και προσποιούμενος επιθεώρησίν του εναπέθεσεν τεμάχιον χάρτου επί μιας οκ. Άρτου, διατάσσων συγχρόνως τον αρτοποιόν, όπως αποστείλη τούτο εις την οικίαν του ως δείγμα.
Τα ανωτέρω επεισόδια αντιπροσωπεύουσι το χιλιοστών εξ όσων διεπράχθησαν και διαπράττοντα εις βάρος των ατυχών προσφύγων Ξάνθης.
Παρακαλούμεν δε υμάς αγαπητή «Μακεδονία» δημοσιεύσατε πάντα ταύτα και εγείρετε φωνήν μεγάλην προς ταχυτέραν βελτίωσιν της καταστάσεώς μας. (Έπονται 60 υπογραφαί)

Αυτά πιθανώς τα παράπονα ώθησαν το κράτος ώστε να θεωρήσει επιβεβλημένη τη συγκρότηση εποικιστικών υπηρεσιών και τη διάρθρωσή τους κα­τά το σχήμα του εποικισμού στη Μακεδονία. Έτσι, στη Διεύθυνση Εποικι­σμού Δυτικής Θράκης (έδρα Κομοτηνή) υπάγονταν τα παρακάτω εποικιστι­κά γραφεία: Κομοτηνής, Αλεξανδρούπολης, Ορεστιάδας, Διδυμοτείχου, Ξάνθης, και τα γραφεία Δράμας, Καβάλας μέχρι το 1928 [6].
Καθώς από την πρώτη στιγμή διαπιστώθηκε ότι τα υπάρχοντα κτίρια ήταν ανεπαρκή για την κάλυψη των αναγκών, προσπάθησαν οι τοπικές αρχές – πάντοτε με τη συνδρομή της Ε.Α.Π. – να επισπεύσουν τις διαδικασίες ανέγερσης συνοικισμών για τους πρόσφυγες.
Η Ε.Α.Π. εκπόνησε μεγάλα κατασκευαστικά προγράμματα στην Κομοτηνή, στην Ξάνθη και στο Βόλο. Στις δύο πόλεις της Θράκης η κατασκευή συνοικισμών ήταν απαραίτητη, γιατί τα οικήματα των μουσουλμάνων έπρεπε να επιστραφούν στους κατόχους τους. Έτσι δημιουργήθηκαν περίπου στις δύο πόλεις 4000 σπίτια. Η κατασκευή σπιτιών στην Ξάνθη ξεκίνησε αμέσως με την εισροή των προσφύγων και ο αριθμός τους έφτασε τα 1862. Σύμφωνα με τον αριθμό αυτό η Ξάνθη είναι ανάμεσα στις τέσσερις πόλεις με τα περισσότερα κατασκευασμένα από την Ε.Α.Π. σπίτια[7].
Επί του παρόντος δεν υπάρχουν συγκεκριμένες πληροφορίες για ποια τμήματα της νέας πόλης της Ξάνθης απαίτησε η ΕΑΠ να κατασκευασθούν. Σύμφωνα με τα πρώτα (1938) τοπογραφικά σχέδια καταδεικνύεται ότι η πόλη προεκτάθηκε προς τα νότια και νοτιοδυτικά, όπου και το επέτρεπαν οι συνθήκες. Λόγου χάρη ήταν δύσκολη η εγκατάσταση προς τα νοτιοανατολικά, διότι μεγάλες εκτάσεις καλύπτονταν ήδη από τις καπναποθήκες και κατά δεύτερον ο ποταμός Κόσυνθος εμπόδιζε την επέκταση του σχεδίου πόλεως. Αυτό αποδεικνύεται έμμεσα από την απουσία τετραγωνισμένων γειτονιών και πανομοιότυπων κατοικιών στο νοτιοανατολικό τμήμα της πόλης σε αντίθεση με το νοτιοδυτικό, όπου τα οικοδομικά τετράγωνα ήταν σχεδόν τα ίδια, όπως το αυτό συνέβαινε και με τις κατοικίες. Ωστόσο, η τετραγωνισμένη επέκταση από τη μια πλευρά και η μάλλον άναρχη από την άλλη δεν επιτρέπει το συσχετισμό ότι για την πρώτη τα σχέδια εγκρίθηκαν από την ΕΑΠ και για τη δεύτερη από τις ελληνικές υπηρεσίες πριν από την ίδρυση της ΕΑΠ.
Οι εκτάσεις, που είχαν παραχωρηθεί στην Ε.Α.Π. για τη στέγαση, αποτελούσαν μέρος της συνολικής έκτασης, που διέθετε η επιτροπή για την αποκατάσταση των προσφύγων. Συγκεκριμένα προέρχονταν από:
Α) Τις περιουσίες των Βουλγάρων, που εγκατέλειψαν τη χώρα σύμφωνα με τη συνθήκη του Νεϊγύ[8],
Β) Το πλεόνασμα κοινοτικών γαιών,
Γ) Τους Μουσουλμάνους, που είχαν οικειοθελώς εγκαταλείψει την περιοχή κατά τη διάρκεια των πολέμων,
Δ) Τη διανομή των τσιφλικιών σε μικροκαλλιεργητές[9].
Πριν όμως ακόμη αποφασιστεί η δημιουργία της Ε.Α.Π., ο δήμαρχος της Ξάνθης, Χρήστος Μπρωκούμης, τον Ιούλιο του 1923 έθεσε σε διαγωνισμό την εκπόνηση τοπογραφικού και ρυμοτομικού σχεδίου για μια έκταση 4000 περίπου στρεμμάτων γύρω από την παλαιά πόλη της Ξάνθης. Στο διαγωνισμό έγιναν δεκτοί μόνο Έλληνες τοπογράφοι ή πολιτικοί μηχανικοί, οι οποίοι κατέθεσαν όλα τα απαραίτητα αποδεικτικά των γνώσεών τους έγγραφα, καθώς και εγγύηση 5000 δραχμών στο δημοτικό ταμείο[10].
Τον Ιούλιο του 1924 η Ε.Α.Π. ανέθεσε σ’ εργολάβους την κατασκευή προσφυγικού συνοικισμού στην Ξάνθη, όπως και στην Κομοτηνή, την Αλεξανδρούπολη και το Διδυμότειχο. Στόχος ήταν η κατασκευή 1400 συνολικά κατοικιών, ενώ τα χρήματα που διέθεσε έφταναν τα 50 εκατομμύρια δραχμές. Για την Ξάνθη ορίστηκε εργολάβος ο Ι. Καραγιαννούλης με την υποχρέωση να κατασκευάσει περίπου τριακόσιες (300) κατοικίες. Για την ποιότητα της κατασκευής οι επιθεωρητές της Ε.Α.Π., όπως και ο τότε αντιπρόεδρός της, Κάμπελ, αναφέρθηκαν με θετικά λόγια.
Η ανέγερση του συνοικισμού αυτού θεωρήθηκε απαραίτητη, καθώς η συγκέντρωση πολλών καπνεργατών και καπνοπαραγωγών στις αποθήκες της Ξάνθης είχε προκαλέσει τεράστια προβλήματα τόσο για τις συνθήκες διαβίωσης όσο και για το προϊόν του καπνού. Βεβαίως, η ανέγερση του συγκεκριμένου συνοικισμού δεν ήταν δυνατό να επιλύσει το πρόβλημα της στέγασης και γι’ αυτόν το λόγο η Ε.Α.Π. είχε σκοπό να εκπονήσει καινούρια σχέδια[11].
Ωστόσο, τα σχέδια που εκπονήθηκαν και τα επόμενα έτη, φάνηκε ότι δεν ικανοποιούσαν όλους τους πρόσφυγες. Πολλοί απ’ αυτούς επιθυμούσαν σπίτια που κόστιζαν παραπάνω από τις 100 λίρες Αγγλίας, που μπορούσε να διαθέσει η Επιτροπή για κάθε σπίτι. Έτσι η Επιτροπή εκπόνησε πλάνα για την κατασκευή ακριβότερων σπιτιών, με την προϋπόθεση ότι το επιπλέον κόστος θα επιβάρυνε τους ίδιους τους πρόσφυγες. Με αυτό τον τρόπο τα σπίτια που κατασκευάστηκαν αργότερα διέφεραν αισθητά από τον βασικό τύπο, δηλαδή των σπιτιών με ένα καθιστικό και κουζίνα. Μερικά από τα σπίτια, που χτίστηκαν στα τελευταία χρόνια λειτουργίας της Ε.Α.Π., είχαν δύο ορόφους, διέθεταν 5 ή 6 δωμάτια και όλες τις ευκολίες, των οποίων το κόστος κάλυπταν οι πρόσφυγες. Στην Ξάνθη τα σπίτια που χτίστηκαν στις νέες προσφυγικές περιοχές διέφεραν αισθητά απ’ αυτά των παλιών μουσουλμανικών ή ακόμα και των ελληνικών συνοικιών. Επρόκειτο ουσιαστικά για μια πολιτική διατήρησης των κοινωνικών δομών, που προϋπήρχαν στις πατρίδες των προσφύγων. Παρ’ όλ’ αυτά δεν υπάρχουν πληροφορίες που θα διευκόλυναν το συσχετισμό μιας περιοχής με την οικονομική δύναμη κάθε πρόσφυγα[12].
Εξαιτίας όμως της επείγουσας κατάστασης αλλά και των επιθυμιών των προσφύγων η Ε.Α.Π. υιοθέτησε και το μέτρο της παροχής στους πρόσφυγες άδειας ιδιωτικής κατασκευής σπιτιών, ενώ η επιτροπή θα βοηθούσε σε χρήματα και υλικά. Αποτέλεσμα και της πρακτικής αυτής ήταν ότι τα σπίτια δε διέθεταν την ομοιομορφία των υπόλοιπων προσφυγικών συνοικισμών[13].
Στον τομέα της στέγασης και γενικότερα της αποκατάστασης των προσφύγων συνέβαλε και η τοπική άρχουσα τάξη με κύριο όργανό της την Εφοροδημογεροντία (εφορία των σχολείων και δημογεροντία) ως το φθινόπωρο του 1926. Η Εφοροδημογεροντία, ενώ είχε ως κύριο μέλημά της τα εκκλησιαστικά και εκπαιδευτικά ζητήματα, ασχολήθηκε σε πολλές συνεδριάσεις της με τη λειτουργία και την οργάνωση του Ορφανοτροφείου προσφυγοπαίδων και την παρασκευή συσσιτίου για τα παιδιά αυτά[14].
Σε γενικές γραμμές οι προσφυγικές κατοικίες – τόσο όσον αφορά στην ποιότητα κατασκευής όσο και στις συνθήκες διαβίωσης – τοποθετούνται σ’ ένα υψηλότερο επίπεδο απ’ αυτό των μουσουλμάνων. Στην ύπαιθρο, όπου και εφαρμόστηκε κατά κόρο το μέτρο της ιδιωτικής κατασκευής, η κατάσταση δε διέφερε. Παντού χαρακτηρίζονται ως «νοικοκυρόσπιτα»[15], ενώ ιδιαίτερη μεταχείριση φαίνεται ότι είχαν οι πρόσφυγες από την περιφέρεια του Αϊδινίου, στους οποίους δόθηκαν περισσότερα έτοιμα κτίρια απ’ ό,τι στους υπόλοιπους πρόσφυγες στην κοινότητα της Χρύσας.


[1] Ιωαννίδης, Το στίγμα…, ό.π., σ. 39.
[2] Δελιβάνη Ι.Δ., Η οικονομία της Δυτικής Θράκης από το 1920, Κομοτηνή, Θρακική Επετηρίδα, τχ. 1, 1980, σ. 40.
[3] Ελεύθερο Βήμα, 9/9/23.
[4] Μακεδονία, 27/1/24.
[5] Μακεδονία, 1/4/23.
[6] Πελαγίδης Στάθης, Προβλήματα προσφυγικής αποκατάστασης στη Δυτική Θράκη (1923-1930), Θεσσαλονίκη, Θρακική Ηχώ, Θρακική Εστία Θεσσαλονίκης, 1992, σ. 86.
[7] Eddy, ό.π., σσ. 123-124.
[8] Βλ. για στοιχεία βουλγαρικού πληθυσμού που διέμενε στη Δυτική Θράκη πριν το 1919 Πάλλης Α.Α., Η ανταλλαγή των πληθυσμών (από άποψη νομική και ιστορική και η σημασία της για τη διεθνή θέση της Ελλάδος), Αθήνα, εκδ. Βάρτσου, 1933, σ. 21 όπου και αναφέρεται ότι Βούλγαροι και Τούρκοι συμποσούνταν το 1915 σε 123000 ανθρώπους, δηλαδή περίπου οι Βούλγαροι ήταν 20000 με 30000.
[9] Eddy, ό.π., σσ. 148-149.
[10] Ελεύθερο Βήμα, 1/7/1923.
[11] Κόκκινος Δ., Η αστική εγκατάστασις, Αθήνα, Πανελλήνιο και Μικρασιατικό Ημερολόγιον, τ. 1, 1926, σσ. 196-200.
[12] Eddy, ό.π., σ. 125. Επίσης βλ. Γκιζέλη Β. Γ., Η κοινωνική ένταξη των αστών προσφύγων στην πόλη, Αθήνα, Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τμ. 9, 1992, σ. 71.
[13] Eddy, ό.π., σ. 149.
[14] Ιωαννίδης Στ., Τα σχολεία και το προσφυγικό…, ό.π., σ. 64.
[15] Αλτσιτζόγλου, ό.π., σ. 57.